Tuesday, July 14, 2026

पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)


लघुकथाकार शोभा अधिकारीको आमाको आँखा नामक लघुकथा सङ्ग्रह पहिलो कृतिको रुपमा २०८२ सालमा प्रकाशित भएको छ । यसभित्र उनले लेखेका मृत्यु, शङ्का, मेरो राजा, बच्चा, मातृभूमि, थर, उपहार ४२ वटा लघुकथा राखिएका छन् । मृत्यु शीर्षकको पहिलो लघुकथामा हाम्रो विद्याले पनि काम गरेन । आज पनि म बारबार हजुरबाको उही प्रश्न सम्झिरहन्छु धन ठुलो कि विद्या ठुलो ? भनेर प्रश्न गरिएको छ । शङ्का शीर्षकको लघुकथामा उनीलाई एक्लै कोठामा छोडेर हिँडेको पनि दुई दिन भइसकेको थियो । रातिको ड्युटी एमआरपी पासपोर्ट बनाउन नेपाली दुतावास जानै पर्ने बाध्यता थियो । उनी पढ्छु त भन्थिन् तर चौबिसै घण्टा फेसबुक, ट्विटर, इमो, भाइबर र म्यासेन्जरमा देखिन्थिन् । तैपनि मलाई सम्पर्क गरिनन् भनेर शोभाले लेखेकी छिन् । 

यो लघुकथाको आकार सानो भए पनि विचार र सन्देश प्रवाहमा फराकिलो दृष्टिकोण हुने लघुकथाको सामर्थ्यले नै पाठकलाई प्रभावमा पारेको छ । लघुकथाको विषय, सन्दर्भ, उठान, द्वन्द्व, उत्कर्ष, परिणाम जति प्रभावकारी बनाउन सक्यो, उति नै लघुकथा शक्तिशाली बन्दछ । लघुकथाकारले भाषिक मिठास सहित सानो आकारमा कथावस्तुको सूक्ष्म प्रस्तुति, न्यून व्याख्यान र चरित्र चित्रण, व्यङ्ग्यात्मक समापन सहितको मुक्तकीय झड्का दिनसक्दा लघुकथा शक्तिशाली हुन्छ ।

मेरो राजा शीर्षकको लघुकथामा बिहेको दिन जोनले कानमा खुसुक्क भन्यो । लाजले भुतुक्क भएँ । राजासँग गला मिलाएर जग्गेमा बस्न पाएको भए झन् कति राम्रो देखिन्थे होला ? मेरो बेहुला राजा मनमनै भनेँ । बच्चा शीर्षकको लघुकथामा एकाएक जीवन हरायो । दुई दिनसम्म भाउजूले मलाई कोठाभित्र थुनी । भोकले रनथनिन्थे, भित्ता कोपार्थे, पेट मिच्थे, उफ्रन्थे, कराउँथे । कोही आउँदैन थिए । बाबु बाबु भन्थे । ऊ पनि मेरो आँसु पुछ्न आएन भनेर लेखिएको छ । 

विश्लेषण


 

१. लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले 'इमान' लघुकथाको शल्यक्रिया

नेपाली लघुकथा क्षेत्रका सशक्त हस्ताक्षर महेन्द्र नेउपानेद्वारा सिर्जित 'इमान' एक सुगठित, मर्मस्पर्शी र शिल्पगत रुपमा उत्कृष्ट लघुकथा हो । यस लघुकथाले बालमनोविज्ञानको गहिरो चिरफार गर्दै मानवीय मूल्य र नैतिक चेतको सुन्दर उद्घाटन गरेको छ । लघुकथा विधाका स्थापित शास्त्रीय एवं आधुनिक मानदण्ड र सौन्दर्यशास्त्रीय कसोटिहरूका आधारमा यस लघुकथाको विमर्श तलका उपशीर्षकहरूमा गरिएको छ–


१. शीर्षकको सार्थकता र प्रतीकात्मकता– 

'इमान' शीर्षक आफैँमा सङ्क्षिप्त, अर्थपूर्ण र कसिलो छ । सामान्यतया 'इमान' शब्दले इमानदारिता, नैतिकता र निष्ठालाई बुझाउँछ । लघुकथाको केन्द्रमा एउटा बालकको बालसुलभ चुलबुले प्रवृत्ति (आमाको थैलीबाट पैसा चोर्नु) र अन्ततः उसको अन्तस्करणमा जागृत भएको 'इमान' (पछुतोसहित पैसा फिर्ता गर्नु) लाई देखाइएको छ । बालहठ र नैतिक चेतबीचको द्वन्द्वलाई यो शीर्षकले पूर्ण रुपमा प्रतिनिधित्व गर्दछ । तसर्थ, लघुकथाको उद्देश्य र कथ्यलाई बोक्न यो शीर्षक पूर्णतः सफल र सार्थक छ ।

२. कथानक विन्यास र तीव्र गतिशीलता–

लघुकथा विधाको पहिलो सर्त नै यसको सङ्क्षिप्तता र तीव्र गतिशीलता हो । 'इमान' मा अनावश्यक विवरणात्मकता कतै छैन । लघुकथाको सुरुवात नै उत्कण्ठा पैदा गर्ने गरी 'द्रुत सुरुवात'बाट हुन्छः

– “उसले दायाँबायाँ नजर घुमाउँदै आमाको थैलीबाट एउटा सिक्का खुसुक्क निकाल्यो ।”

यो सुरुआती वाक्यले पाठकको ध्यान तुरुन्तै तान्छ । त्यसपछि लघुकथा बजारको यात्रा हुँदै अगाडि बढ्छ र अन्त्यमा आकस्मिक मोड सहित टुङ्गिन्छ । घटनाहरूको शृङ्खला निकै कसिलो छ र यसमा कुनै पनि भद्रगोल वा फितलोपन छैन ।

३. बालमनोविज्ञानको जीवन्त चित्रण– 

लेखकले यस लघुकथामा बालमनोविज्ञानको असाध्यै सूक्ष्म र यथार्थपरक चित्रण गरेका छन् । बालकले पैसा चोरेपछि बुनेका सपनाहरू– गुलगुलिया र बरफ खाने, अनि बाँकी चार आनाले पेन्सिल किन्ने, त्यस समयको बालसुलभ आवश्यकता र चाहनाका जीवन्त उदाहरण हुन् । पैसा चोरेपछि उत्पन्न हुने खुसी, तर आमाको अगाडि पर्दा हुने डर र छटपटीलाई लघुकथाले सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)


"यार ! तेरे बापू के जरा–सा डाँटने–फटकारने पर तू तो बडे जोश में शहर यह कहकर गया था कि नौकरी करेगा । अब कभी भी खेती–बाडी नहीं करेगा । फिर वापस इतनी जल्दी क्यों आ गया?” किशन ने कैलाश से पूछा ।

“यार ! अब तुझसे क्या छुपाना । वहाँ फेक्ट्री का मालिक मुझे बार–बार डाँटता–फटकारता रहता था, इसलिए मैं नौकरी छोड़कर वापस गाँव आ गया ।”

“यार ! यहाँ तेरे बापू भी तो तुझे डाँटते–फटकारते हैं?”

“यार ! फेक्ट्री मालिक के डाँटने–फटकारने और बापू के डाँटने–फटकारने में बहुत अन्तर है ।”

“क्या अन्तर है?” मैंने उत्सुकतावश पूछा ।

“यार ! फेक्ट्री के मालिक की डाँट–फटकार में सिर्फ और सिर्फ गुस्सा होता था । जबकि बापू की डाँट–फटकार में प्यार छुपा होता है ।”

- सूर्यदेव नगर, इन्दौर (भारत)

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)


वह कुछ सोचकर ही गर्मी की धूप में रास्ता तय कर, पसीने से भीगा घर पहुँचा । देखा, पत्नी टी.वी. के सामने अपना मनपसंद सीरियल ‘शांति’ देख रही थी । पर उसे वापस भी आँफिस जाना था, इसलिए पत्नी से अनुरोध किया — “जल्दी से खाना दे दो, खाकर वापस जाना है ।”

पत्नी को अपना मनपसंद सीरियल देखने में व्यवधान हुआ । वह चाहती थी कि यह एपिसोड पूरा देख ले, फिर उठकर खाना दे । इसीलिए टी.वी. के सामने बैठे–बैठे ही बोली — “थोडा रुक जाओ, ‘शांति’ का यह एपिसोड पूरा देख लूँ, फिर उठकर भोजन लगाती हूँ ।”

पत्नी का उत्तर सुनकर पति उतावला होकर बोला — “मुझे जल्दी है ।”

पति की ‘जल्दी’ की बात सुनकर पत्नी को गुस्सा आ गया, क्योंकि वह अपना पसंदीदा सीरियल अधूरा छोड़ना नहीं चाहती थी । इसीलिए उलाहने के लहजे में बोली — “इतनी जल्दी थी तो आँफिस के पास ही किसी होटल में कुछ खा लेते । इतनी धूप में घर आने की क्या जरूरत थी?”

पत्नी की बात सुनकर पति को ग्लानि महसूस हुई । क्या सोचकर घर आया था और क्या मिला ! कुछ पल सोचा, फिर निर्णय किया कि आज के खाने के लिए कहीं शाम को वापस आने पर घर की ‘शांति’ ही न भंग हो जाए । इसीलिए भविष्य के परिणाम को सोचकर वह उलटे पाँव यह कहते हुए वापस ऑफिस के लिए निकल गया — “जा रहा हूँ, राह में कुछ खा लूँगा । लेकिन सीरियल खत्म होते ही आप दरवाजा बंद कर देना ।”

घर की ‘शांति’ के लिए पति को यही निर्णय सबसे सही लगा ।

- लखनऊ, भारत

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अनुवाद लघुकथा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)


"यसको प्रश्नको म के जवाफ दिऊँ ?’’ कहिले 'सेनेटरी प्याड'का बारेमा सोध्छे त कहिले विकसित हुन लागेका कुनै विशेष अङ्गका बारेमा ।’’

“प्रभु ! मैले त हजुरसित सन्तान मागेको थिएँ तर हजुरले ….. हजुरले त जन्मनेबित्तिकै यसलाई आमाबाट टाढा बनाइदिनुभयो । मान्छेले जेसुकै भनुन् तर म यसलाई एउटा राम्रो मानिस बनाउँछु, ठ्याक्कै यसको नामजस्तै ।’’ यो सोचेर रमेश बाबु फुर्तीका साथ उठे र प्राञ्जललाई उठाएर खुला आकाशमा उडिरहेका चरा अनि रङ्गीबिरङ्गी पुतलीका बीचमा छोडिदिए ।

“बुबा ! हजुरले मलाई यहाँ के देखाउन ल्याउनुभएको हो ?’’ प्राञ्जलले फेरि सोधी ।

रमेश बाबुले कुनै उत्तर दिन सकेनन्, त्यसपछि उनले पुतली समातेर प्राञ्जलको हातलाई जोडसँग समाए ।

“बुबा…, हजुरले यो के गर्नुभएको ?’’ प्राञ्जल बेस्सरी चिच्याई ।

“छोरी ! तिमी केटा या केटी नभए पनि हाड मासुले बनेकी एक मानिस हौ । तिमीले स्त्री–पुरुषको लिङ्गबाट अलग रहेर धेरै प्रगति गर्नु छ । तिमी मेरै रगत हौ ! तिमी कतै होइन, जीवनभर मैसँग रहने छौ ।’’

आकाशमा उडिरहेका पन्क्षीलाई देखेर प्राञ्जलले ताली बजाइरहेकी थिई । रमेश बाबु एकोहोरो प्राञ्जलले ताली बजाएको हेरिरहेका थिए ।

उसको तालीको आवाजले अब भने बुबाको छटपटी होइन, वकिल, न्यायाधीश, डाक्टर एवम् शिक्षकको सरसराहट सुनाइरहेकी थिई ।

- गाजीपुर, उप्र, भारत

अनुवादः डा. पुष्करराज भट्ट

.............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।