कविता संसार अङ्क २९

कविता संसार मासिक अङ्क २९ (सम्पादकीय)

नयाँ वर्ष केवल पात्रो पल्टिने क्षण होइन; यो समयको एउटा कवितात्मक विराम हो, जहाँ पुराना पङ्क्तिहरूको अन्त्य हुन्छ र नयाँ पङ्क्तिहरू लेखिन थाल्छन् । सन् २०२६ को आगमनसँगै हामी फेरि एउटा प्रश्नको सामु उभिएका छौं, के हामी समयलाई केवल गन्दै जानेछौँ, कि समयसँगै कविता पनि रच्नेछौँ ? कविता यहाँ कागजमा सीमित शब्द होइन; यो जीवन बाँच्ने ढाँचा, समाज हेर्ने दृष्टि र भविष्य कोर्ने साहस हो ।

कविता समयको सबैभन्दा संवेदनशील दस्तावेज हो । इतिहासले लेखेका युद्ध र सन्धिहरूभन्दा कविता मानव आत्माले अनुभूत गरेका चोट, आशा र सपनाहरूको अभिलेख हो । नेपाली समाजको सन्दर्भमा कविता झनै आवश्यक छ । सामाजिक विभाजन, आर्थिक असमानता, वैदेशिक पलायन, राजनीतिक निराशा । यी सबै यथार्थहरू कविता बिना केवल समाचार मात्र बन्छन् । कविता आएपछि मात्र ती यथार्थहरू प्रश्न बन्छन्, चेतना बन्छन् । कविता पढ्नु भनेको केवल रमाउनु होइन; आफू बदलिन तयार हुनु हो ।

अन्ततः, कविता र नयाँ वर्षको सम्बन्ध अनौठो तर गहिरो छ । नयाँ वर्षले समयलाई नयाँ नाम दिन्छ, कविता त्यो नाममा आत्मा भर्छ । २०२६ लाई हामीले कस्तो वर्ष बनाउने भन्ने प्रश्नको उत्तर कविता बिना अधुरो छ । त्यसैले यो नयाँ वर्षमा हामी सबैले एउटा सानो सङ्कल्प गरौँ, कम्तीमा एउटा कविता पढ्ने, एउटा कविता लेख्ने, वा कविता जस्तो संवेदनशील भएर बाँच्ने । किनकि कविता बिना नयाँ वर्ष केवल मिति हो; कवितासँगै नयाँ वर्ष भविष्य हो ।

अङ्क २९ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि फोटोमा क्लिक गर्नुहोस्

..............................................................................‍

..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३१ मा प्रकाशित)

लघुकथाकार डा. हिमलाल श्रेष्ठको चौतारो चिन्तन नामक लघुकथासङ्ग्रह २०८२ मा दोस्रो कृतिको रुपमा प्रकाशित भएको छ । यस कृतिभित्र उनले लेखेका डाँफेको एकालाप, चिलहरूको वार्तालाप, काग र कोइलीको हानथाप, सोलीफिस्टो लगायत विभिन्न शीर्षकका अठ्चालिसवटा लघुकथाहरू राखिएका छन् । यसमा सङ्गृहीत अठ्चालिसवटै लघुकथा पाठकलाई प्रभावकारी रुपमा आकर्षित गर्न सक्षम रहेका छन्‌ । यस सङ्ग्रहभित्रको डाँफेको एकालाप शीर्षकको पहिलो लघुकथामा मलाई लाग्छ हावा चलोस् । चिसो, तातो अनि मध्यम वायुको बेग बगोस् । अझै मेरो पखेटाको शक्तिलाई माथ गरौँ गरौँ भन्ने हुण्डरी चलोस् र त्यो हुण्डरीमा कावा खाँदै कहिले बेसी त कहिले लेक डुल्न पाइयोस् भनेर डा. हिमलालले लेखेका छन् । 

उनले मनमा उर्लिएका भावलाई लघुकथाको रुप दिन सकेका छन् । चिलहरूको वार्तालाप शीर्षकको लघुकथामा हामी सिमलको अग्लो रुखको डालीमा बसेर तल हेर्छौ । साना साना मुसा समेत देखेर सिकार गर्छौ । त्यसले किसानहरूको बालीनाली सप्रिन्छ भनेर लेखिएको छ । यस सङ्ग्रहभित्रका लघुकथाहरू आकारले मात्र होइन विषयका दृष्टिले पनि लघुकथा हुन् । उनले सामाजिक विषयका स–साना प्रसङ्गमार्फत जीवनका विविध पक्षलाई सरल ढङ्गले उजागर गरेका छन् । पाइलापाइलामा कुनै न कुुनै घटना भइरहेका हुन्छन् । ती घटनाले फरक फरक व्यक्तिमा फरक फरक सोच र सवेदना जगाउने गर्छन् ।

भाषिक सरलता डा. हिमलालका कथाहरूको महत्वपूर्ण विशेषता हो । विषय र विचारगत विविधता उनको कथाहरूको मूल उद्देश्य हो । काग र कोइलीको हानथाप शीर्षकको लघुकथामा अल्छी भए पनि बडो परिश्रम गरेर कागले आफ्नो गुँड तयार गर्‍यो र यो वर्षको नयाँ छिमल हुर्काउने उपक्रम सुरm भयो भनिएको छ । डा. हिमलालका लघुकथाहरूले आजको सामयिक विषय, पर्या चेतनाको आवश्यकता र राज्यले विगतमा भोग्नुपरेको भयावहतालाई सिर्जना मार्फत उजागर गरेका छन् । एउटा स्रष्टाले समय र समाजका सबैजसो सन्दर्भलाई केलाएर प्रस्तुत गर्दछ । 

फुर्के पोखरी शीर्षकको लघुकथाभित्र बडेमानको माछालाई उकुसमुकुस हुन्छ र मनमनै सोच्छ । मानिसहरू यतिका नकारात्मक कुराहरू कसरी दिमागमा राखिरहन्छन् ? भनिएको छ । एक माओवादीको मृत्यु शीर्षकको लघुकथामा साँझ परिसकेको समय उनी बर्छरेको बाटो हुँदै डाँडा उक्लदै थिएँ । बाटोमा ठुलो एकलास वन पर्थ्यो । उताबाट एक हुल प्रहरी आइरहेका थिएँ । प्रहरी साँझको समयमा एकलासे जङ्गलमा मान्छे देखिएकोले सशङ्कित बन्दै ३/३ जनामा विभाजित भई चारैतिर छरिएर माइला घर्तीलाई निगरानी गरेर बसे । 

समालोचना (अङ्क ३१ मा प्रकाशित)

मृत्यु एउटा अन्त्य होइन, यो त एउटा ठूलो विश्राम हो । 
जसरी दिनभरिको कामपछि रातको निद्रा आउँछ, 
जीवनको लामो यात्रापछि मृत्युले नयाँ ऊर्जाका लागि ठाउँ खाली गरिदिन्छ ।”
– ओशो

हामी जन्मदिनलाई उत्सव ठान्छौँ, तर त्यही उत्सवको मञ्चमा मृत्युको मैनबत्ती चुपचाप जलिरहेको हुन्छ । हरेक वर्ष केक काट्दा एक वर्ष घटिरहेको जीवनको हिसाबले कमैलाई झस्काउँछ । ओशोको दार्शनिक चिन्तनले यही विरोधाभासमा औँला ठड्याउँछ– जन्ममा होस राख, मृत्युमा हाँस । मृत्यु अन्त्य हो भन्ने भ्रमले हामीलाई रूवाउँछ, तर जीवन नै दुःखको निरन्तर अभ्यास हो भन्ने सत्यलाई हामी उत्सवले छोप्छौँ । यही दार्शनिक झट्कालाई अत्यन्त सानो कथ्यमा, तर गहिरो अनुभूतिमा उतार्ने काम लघुकथा अभिभावक उपाधिले विभुषित लता के.सी.को लघुकथा ‘दृश्य’ले गरेको छ ।

ओशो (रजनीश) का अनुसार जन्म र मृत्यु दुई भिन्न घटना होइनन्, बल्कि एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् । उनको दर्शनले जीवनलाई एक शाश्वत प्रवाहको रुपमा हेर्छ, जहाँ मृत्यु अन्त्य होइन तर एउटा नयाँ सुरूवात मात्र हो ।

ओशोको दार्शनिक दृष्टिकोणलाई निम्न बुँदाहरूमा बुझ्न सकिन्छ :

१. मृत्यु एउटा झूट हो (Death is a Fiction)

ओशो भन्छन् कि वास्तवमा मृत्यु हुँदै हुँदैन । जसरी हामीले पुरानो लुगा फेरेर नयाँ लगाउँछौँ, आत्माले पनि एउटा शरीर छोडेर अर्को शरीर धारण गर्छ । उनले जोड दिएका छन् कि हामी ’शरीर’ होइनौं, हामी ’चेतना’ हौं । चेतनाको कहिल्यै विनाश हुँदैन ।

२. जन्म र मृत्यु : एउटै ढोकाका दुई छेउ

ओशोका अनुसार जसलाई हामी जन्म भन्छौं, त्यो कतैबाट ’बिदा’ हुनु हो र जसलाई हामी मृत्यु भन्छौं, त्यो अन्तै कतै ’प्रवेश’ गर्नु हो । यस अर्थमा, 

  जन्मः शरीरसँगको सम्बन्धको सुरूवात ।
  मृत्युः शरीरसँगको सम्बन्धको अन्त्य ।

तर ’स्वयम्‌’ (क्भाि) वा 'साक्षी' दुवै अवस्थामा स्थिर रहन्छ ।

३. मृत्युलाई उत्सव बनाउनु पर्छ

धेरैजसो धर्म वा समाजले मृत्युलाई शोकको रुपमा लिन्छन्, तर ओशोले यसलाई ‘परम उत्सव’ (त्जभ ग्तिष्mबतभ ऋभभिदचबतष्यल) भनेका छन् । उनका अनुसार यदि तपाईंले जीवनलाई होशपूर्वक जिउनुभएको छ भने, मृत्यु एउटा विश्राम र मुक्ति हो । मृत्युले अहङ्कारको अन्त्य गर्छ, आत्माको होइन ।

४. मृत्युको डर र अज्ञानता

ओशो भन्छन् कि मानिस मृत्युसँग डराउनुको मुख्य कारण उसले जीवनलाई नबुझ्नु हो । हामीले जीवनलाई पक्रिराख्न खोज्छौं, जुन सम्भव छैन । जब हामी “म शरीर हुँ” भन्ने भ्रमबाट मुक्त हुन्छौं, तब मृत्युको डर स्वतः हराएर जान्छ ।

५. 'अहिले र यहीं' (Here and Now)

जन्म र मृत्युको रहस्य बुझ्न ओशोले ध्यान (ःभमष्तबतष्यल) लाई एक मात्र उपाय मानेका छन् । ध्यानको माध्यमबाट मानिसले जीवित छँदै मृत्युको अनुभव गर्न सक्छ अर्थात् शरीर र मनभन्दा परको ’शून्य’ अवस्थालाई बुझ्न सक्छ । जसले जिउँदै मर्न (अहङ्कार त्याग्न) जान्दछ, उसका लागि मृत्यु एउटा ढोका मात्र बन्छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३१ मा प्रकाशित)

दो दोस्त थे– चन्दू और विमल । विमल, चन्दू से ८ साल छोटा था । चन्दू को हमेशा अपना बडा भाई एवं मार्गदर्शक मानता था । चन्दू अन्तर्मुखी प्रकार का व्यक्ति था । दोनों ने मिलकर जमीन खरीदी और तय किया कि दीवार से दीवार सटाकर एक जैसा घर बनाएँगे, ताकि दोस्ती की मिसाल दी जा सके । दोनों ने मिलकर घर का काम शुरू करवाया । जब दोनों के मकान की छत–ढलान का समय आया तो चन्दू ने इंची टेप पकडा और मिस्त्री से कहा, देखो भाई, “विमल मेरे भाई जैसा है । हमारे घरों की ऊँचाई रत्ती–भर भी ऊपर–नीचे नहीं होनी चाहिए ।” दोनों घर बराबर रहेंगे तो हमारी दोस्ती की मिसाल दी जाएगी । इसके बाद चन्दू ने पहले विमल के घर की ऊँचाई की पैमाइश की और चिह्न लगवा दिए ।

विमल की सेटरिंग लग चुकी थी, तभी चन्दू ने चुपके से अपने घर की ऊँचाई ६ इंच बढ़वा ली । विमल ने जब यह देखा तो हैरानी जताई और कहा कि आपने तो बराबरी की कसम खाई थी । तो चन्दू बहाने बनाने लगा, कहने लगा कि मेरा घर दबा हुआ दिखाई देता । इसलिए ऊँचा करवा लिया, वो भी केवल छः इंच ।

यह सुनकर विमल को बहुत ठेस पहुँची । उसने कहा, अगर तुम्हें ऊँचाई ही बढानी थी, तो तुमने खुद मिस्त्री के साथ इंची टेप पकड़कर मेरे घर की पैमाइश क्यों करवाई थी ? अगर तुम उस दिन दखल न देते तो मैं अपनी मर्जी

से चाहे जितनी ऊँचाई रखता और तुम अपनी मर्जी से । लेकिन मतलब साफ था । दिखावे की ६ इंच की ऊँचाई ने सालों की दोस्ती की नींव को छोटा कर दिया था । अब घर तो बन गए लेकिन छह इंच ने दिलों के बीच मीलों की दूरी पैदा कर दी थी ।

- सिद्धार्थ नगर, उत्तर प्रदेश, भारत

.............................................................................‍

..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।