१. लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'राँको' लघुकथाको सटीक विमर्श
रोजिना धमलाको ‘राँको’ आकारमा सानो भए पनि प्रभावमा ठूलो लघुकथा हो । यसले साम्प्रदायिक उन्माद, भीडको अन्धो हिंसा र मानवीय करूणाबीचको तीव्र द्वन्द्वलाई अत्यन्त सघन रुपमा प्रस्तुत गरेको छ । कथाको शीर्षक ‘राँको’ केवल आगोको प्रतीक होइन; यो घृणा, प्रतिशोध र हिंसाको मानसिकताको रुपक हो । यही राँको अन्त्यमा निभ्नु भनेको बाहिरी आगो मात्र होइन, मानिसभित्रको अन्धकार पनि पराजित हुनु हो । शीर्षक र कथ्यबीचको यो गहिरो प्रतीकात्मक सम्बन्ध लघुकथाको उल्लेखनीय सौन्दर्य हो ।
लघुकथाको सुरूआती वाक्य– “आक्रमण गर… एउटा पनि नबचोस् !” ले पाठकलाई कुनै भूमिका नबाँधी सिधै द्वन्द्वको केन्द्रमा पुर्याइदिन्छ । यही आकस्मिक प्रवेशले लघुकथाको तनावलाई प्रारम्भदेखि नै तीव्र बनाउँछ । त्यसपछि रहमान काकासँग जोडिएको बाल्यकालको आत्मीय स्मृतिले वर्तमानको हिंस्रक दृश्यसँग सशक्त विरोधाभास सिर्जना गर्छ । यही विरोधाभासले कथालाई भावनात्मक गहिराइ प्रदान गरेको छ । पात्रहरू धेरै छैनन्; तर प्रत्येक पात्रले आफ्नो सीमित उपस्थितिमै कथाको भावात्मक र वैचारिक संरचनालाई सुदृढ बनाएका छन् ।
रमेशको चरित्र लघुकथाको केन्द्रबिन्दु हो । ऊ उपदेश दिने पात्र होइन; कर्म मार्फत् मानवीयताको परिभाषा लेख्ने पात्र हो । अस्पतालबाट आएको आमाको कमजोर स्वर “अरूको आगो निभाउनु नै मानिसको धर्म हो ।” कथाको नैतिक मेरूदण्ड बनेर उभिन्छ । यही एउटा वाक्यले सम्पूर्ण कथाको दिशा बदलिदिन्छ । आमा स्वयं मृत्युशय्यामा रहे पनि उनको चेतना जीवनभन्दा ठूलो मानवीय मूल्यमा अडिएको देखिन्छ । यसरी कथाले मातृत्वलाई केवल सम्बन्धको सीमाभित्र नराखी सार्वभौम नैतिक शक्तिका रुपमा उभ्याएको छ ।
लघुकथाको उत्कर्ष अत्यन्त दृश्यात्मक र प्रभावकारी बनेको छ । रमेशले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर “पहिले मलाई जलाऊ” भन्नु सामान्य साहस होइन; त्यो हिंसाको विरूद्धमा मानवीय विवेकको अन्तिम प्रतिरोध हो । त्यसपछि अशोकको हात काँप्नु, राँको भुइँमा खसेर निभ्नु, बञ्चराहरू झुक्नु र आँखा रसाउनुजस्ता दृश्यहरूले कथालाई चलचित्रीय जीवन्तता दिएका छन् । लेखकले कुनै भाषण नगरिकन दृश्यकै माध्यमबाट हिंसाको पराजय देखाएकी छन् । यही दृश्यात्मकता लघुकथाको प्रमुख कलात्मक उपलब्धि हो ।
अन्त्य झन् बढी मार्मिक छ । आफ्नी आमालाई अन्तिम भेट दिन नसकेको पीडाभन्दा उनले आमाको शिक्षालाई बचाउन सकेको आत्मसन्तोष ठूलो बनेर आउँछ । यसले व्यक्तिगत शोकलाई सामाजिक विजयमा रुपान्तरण गर्छ । यही बिन्दुमा कथाले करूण र शान्त रसको अद्भुत संयोजन प्रस्तुत गरेको छ । पाठकको मनमा लामो समयसम्म प्रतिध्वनित रहने प्रभाव पनि यही अन्त्यले निर्माण गर्छ ।
