Friday, April 3, 2026

पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)


चालीसको दशकदेखि नै नेपाली साहित्यमा सक्रिय रहँदै आएका भीम राना ‘जिज्ञासु’को छैटौँ कृति अर्थात् ऊ, उनको दोस्रो लघुकथा सङ्ग्रहका रूपमा हालै सार्वजनिक भएको छ ।

‘जिज्ञासु’ उपनामले नै उनको खोजीमूलक, र सचेत दृष्टिकोणलाई संकेत गर्छ, जुन यस सङ्ग्रहका कथाहरूमा स्पष्ट रूपमा प्रतिबिम्बित भएको पाइन्छ ।

यस पुस्तकमा अचूक अस्त्र, अन्ततः छुट्टिएपछि, अन्तर्वार्ताको अन्तर्य, अन्तिम इच्छा, आचरण, आत्माविहीन संस्कृति, इरिटेड, एक्कासि चम्केको भाग्य, कानूनको नौ सिङ, कुलीन वेश्या लगायतका शीर्षकसहित पचासवटा लघुकथा समावेश छन् । यी कथाहरूले सामाजिक यथार्थ, मानवीय मनोविज्ञान, राजनीतिक विकृति, भ्रष्टाचार तथा समाजका सूक्ष्म तहहरूलाई उजागर गरेका छन् । लेखकले सामान्य पात्र र दैनिक जीवनका घटनालाई आधार बनाएर महङ्खवपूर्ण सन्देश प्रवाह गर्न सफल भएका छन् ।

‘जिज्ञासु’का कथाहरूमा सामाजिक चेतना र यथार्थपरक दृष्टिकोण बलियो रूपमा देखिन्छ । वर्गीय विभेद, गरिबी, अन्याय, अवसरका लागि संघर्ष, र राजनीतिक स्वार्थजस्ता विषयहरूलाई उनले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । कथाहरूमा व्यङ्ग्य चेत पनि सशक्त रूपमा भेटिन्छ, जसले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, सोच्न पनि बाध्य बनाउँछ ।

भाषिक दृष्टिले उनका कथाहरू सरल र स्पष्ट छन् । जटिल शब्दावलीको प्रयोग नगरी सामान्य बोलचालको शैलीमा गहिरा विचार प्रस्तुत गर्नु उनको विशेषता हो । “भाषा सजिलो तर विचार गहिरो हुनुपर्छ” भन्ने धारणा उनको लेखनमा देखिन्छ । यसले पाठकलाई सहजै आकर्षित गर्दै कथाभित्रको सन्देश आत्मसात गर्न प्रेरित गर्छ ।

समालोचना (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)


कपिल लामिछानेको लघुकथा 'थकथकी’ पढिरहँदा मेरो मस्तिष्कमा एउटा शिक्षक, एउटा नागरिक र एउटा भावुक मानवका अनेकौँ तस्विरहरू एकैपटक नाच्न थाले । यो केवल शब्दहरूको सँगालो मात्र होइन, यो त मेरो आफ्नै मुटुको धड्कनमा ठोक्किएको एउटा निर्मम यथार्थ हो । म जतिबेला यो लघुकथाको अन्तिम हरफमा पुगेँ, मेरा आँखा रसाए र हातहरू काँपे । जीवनको यस यात्रामा म आफ्ना अनुभूतिहरूलाई एउटा निसमालोचकको रुपमा होइन, बरु एउटा घाइते आत्माको तर्फबाट पोख्न चाहन्छु ।

कपिल लामिछानेको 'थकथकी’ लघुकथा मेरो शिक्षक हृदयका लागि एउटा नमिठो झट्का र बिझाउने सत्य बनेर उभियो । जब म यो लघुकथाको अन्तिम हरफमा पुगेँ, मेरो आँखा रसाए र छाती भारी भयो । एउटा मान्छेले आफ्नै हातले आफैँलाई रक्ताम्य बनाउनु शारीरिक चोट मात्र होइन, यो त विवेक मर्दाको चरम आत्मग्लानि हो । एक शिक्षकको नाताले म जहिल्यै सिर्जना, शान्ति र निर्माणको पक्षमा उभिएँ, तर लघुकथाको त्यो ’मसानघाट’ जस्तो कार्यालय देख्दा मलाई आफ्‌नै शिक्षा कतै हारिरहेको त छैन भन्ने डर लाग्यो । 

आगो झोस्ने बेलाको त्यो उन्माद र छाती फुलाएको अहङ्कार जब जलेको बेन्चमा बस्दाको घृणामा बदलिन्छ, तब मात्र मान्छेले आफूले गरेको ध्वंसको वास्तविक मूल्य बुझ्छ । आन्दोलनका नाममा सार्वजनिक संरचना जलाउनु भनेको आफ्‌नै भविष्यको छानोमा आगो लगाउनु रहेछ । ती अधबैँसे पात्रले आफ्‌नै औँलो छुट्याउँदा बगेको रगतले मलाई चिच्याएर भनिरहेको छ– जलाएर र मारेर कहिल्यै सुन्दर संसार बन्दैन । जेन्जी वा कुनै पनि नामको आन्दोलनले जब कलिला बालबालिकाको जीवन र राष्ट्रको सम्पत्ति नष्ट गर्छ, तब त्यसको उपलब्धि केवल 'थकथकी’ को खरानी मात्र हुन्छ ।

मैले बुझेको सत्य यही हो– भत्काउने हातहरूभन्दा बनाउने हातहरू हजार गुणा शक्तिशाली र पवित्र हुन्छन् । कसैको चेतना खुल्नका लागि उसले आफ्‌नै अङ्ग काट्नुपर्ने र रक्ताम्य हुनुपर्ने अवस्था आउनु हाम्रो समाजको ठुलो विडम्बना हो । यो कथाले मेरो मुटुमा एउटा गहिरो घाउ बनाएको छ र मलाई अझ दृढताका साथ भन्न बाध्य पारेको छ कि विध्वंस कहिल्यै पनि विकासको विकल्प हुन सक्दैन । म अब झन् बढी सङ्कल्पका साथ विद्यार्थीलाई सिकाउनेछु– ढुङ्गा हान्न होइन, ढुङ्गाबाट सुन्दर भविष्य कुँद्न । 

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)


वरुण भाई, आपकी बिटिया के लिए एक बहुत अच्छा संबंध मिला है । अपने ही शहर के रहने वाले हैं । हैं तो मिडिल क्लास लेकिन परिवार बहुत अच्छा है ।

बहुत अच्छी बात है । बेटी की इस साल शादी करनी ही है । लेकिन नीलेश भाई, लडका क्या करता है? 

लडका अभी अभी नौकरी में लगा है । बस्तर में पोस्टिंग है, लोअर डिविजन क्लर्क है । आप सरकारी नौकरी वाला लडका ही ढूंढ रहे हैं न । इसलिए मुझे लगा आपको बताऊं ।

ओह ! क्लर्क है लडका । 

जी । पिताजी भी सरकारी नौकरी में रहे हैं । अधीक्षक होकर पिछले साल ही रिटायर हुए हैं । ये बडा लडका है छोटा अभी चेन्नई में इंजीनियरिंग पढ़रहा है ।

यार नीलेश भाई ! क्लर्क है तो अभी पगार भी कम होगी । वहां अकेले रहेंगे तो खर्च कैसे चलेगा? मकान का किराया, घर के खर्चे, अपने खर्चे, बचा क्या पाएंगे?

वरुण भाई, एक बात पूछूं, बुरा तो नहीं मानेंगे?
अरे कैसी बात करते हैं, पूछिए न, आप तो पुराने मित्र हैं हमारे ।

आप की जब शादी लगी थी तब आप किस पद पर थे?
मैं क्लर्क की पोस्ट पर था । लेकिन ये बात क्यों पूछ रहे हो?

अगर तब आपके ससुर ने यही बात सोची होती जो आप कह रहे हैं तो आपकी शादी भाभी से न हुई होती । तब तो आपकी पगार मुश्किल दो ढाई सौ रुपए रही होगी । आज भले आप सेक्शन आँफिसर हो लेकिन शुरू तो आपने भी वहीं से किया था । आप रहने दीजिए इस लडके को । आप उस लडके की तलाश कीजिए जो पच्चीस छब्बीस की उम्र में लाख डेढ़ लाख कमाता हो । ये परिवार आपके लायक नहीं । 

वरुण का सर झुक गया और वो बगलें झांकने लगे ।

–भावना नगर रायपुर, छत्तीसगढ, भारत

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अनुवाद लघुकथा (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)


प्रभु सहरबाट बर्सौपछि बिदामा आफ्नो परिवार लिएर घर आएको छ । त्यो अवधिमा उसले घरमा एक पैसा पनि पठाएको थिएन । अवश्य पनि जोडेको त होला ! अहिले पक्कै ल्याए होला ! तीन हजारभन्दा कम त के ल्यायो होला र ? जे होस्, अब अब सारा ऋण लिएकाहरूलाई ऋण तिर्न सकिने छ । सबै ऋण र उधारोबाट पिछा छुट्ने छ। सबै ऋण मिलाएर लगभग तीन हजार ऋण त होला नै !

बुबा गणपतले ऋण लिएको पैसा मागिरहनेहरूलाई प्रभु आएर दिने छ भन्ने विश्वासमा रोकिराखेका थिए । उनले सबैलाई भन्ने गर्थे, “अब कुनै चिन्ता छैन ! मेरो छोरो प्रभु, कलेजमा लेक्चरर भएको छ । सबैले उसलाई पी.डी. शर्मा भनेर बोलाउँछन् । ठुलो ओहदा छ ! महिनाको ढाई हजार त तलब नै होला ! त्योभन्दा कम छैन । अबको छुट्टीमा आएपछि सबको हिसाब चुक्ता गरिदिन्छ ।’’ त्यसपछि सबै ऋणको पैसा माग्न आएकाहरू उनको कुरामा आश्वस्त भएर फर्किन्थे ।

अब त प्रभु आएको पनि एक हप्ता बितिसकेको थियो तर पनि उसले बुवालाई एक रुपियाँ पनि दिएन । बुबा गणपतले सोचे, “सायद बिर्सेको होला ! जाने बेलासम्म त पक्कै देला नि ! पैसा नल्याएको त हुनै सक्दैन । अवश्य पनि ल्याएकै होला !’’ त्यसपछि उनले कतिचोटि ऋण र खर्चको कुरा उठाए तर प्रभुले हाँ र हुँमा टारेर काकाको कुरामा महङ्खव दिएन । छोराले वास्ता नगरेपछि गणपतले पनि पैसा माग्न उचित सम्झेनन् ।

प्रभुको बिदा पनि सकियो । आज प्रभु सहर जाने क्रममा छ । बिदाका दिनहरू पनि कति छिटो सक्किएको थियो । कहिलकाहीँ समय कति छिटो जान्छ थाहै नपाई ! गणपत पहिलेको जस्तै गरेर यस पटक पनि छोरा–बुहारी र नातिनीलाई नहरसम्म छोडन गए । त्यस बेला प्रभुले गणपतसँग भन्यो, “बुबा ! यसपालि त केही पनि बचाउन सकिएन । सहरमा धेरै खर्च छ। आफ्नो पदअनुसार चल्नुपर्छ । फेरि यो तपाईंकी नातिनी कुन्नुले ज्यादै जिद्दी गरेर कोठामा टि.भी पनि किन्नुपर्‍यो ।’’

“के भो त छोरा ! मैले कहिले मागेको छु र पैसा ! छ भने देऊ, नभए केही छैन । घरमा कुनै कुराको कमी त छैन । तिमी खुसी होऊ ! बच्चा र पत्नीको ख्याल गर । खानपिनमा कन्जुस्याइँ नगर !’’

सबै कुरा एकै स्वासमा भनेर गणपतले छोराबुहारीलाई आर्शीवाद दिए अनि नातिनीको टाउकोमा मुसारेर बिदा गरेर घरतिर फर्किए ।

अब गणपतका सामुन्ने अनेकौँ अनुहारहरू एकसाथ घुम्न थाले । उनले अब तीन हजार रूपैयाँ कहाँबाट आउँछ भन्ने कुरा बुझ्न सकिरहेका थिएनन् । अब उनलाई आफ्नो इज्जतभन्दा बढी यस कुराको चिन्ता लाग्न थाल्यो कि मानिसहरूको रकम समयमा तिर्न सकिएन भने, प्रभुको स्टेटसको हालत के होला ?’’   

–हरियाणा, महेन्द्रगढ जिल्ला, भारत            

अनुवादः डा. पुष्करराज भट्ट

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

साभार लघुकथा (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)


जुठेले आफ्नी आमासँग सोध्यो ।
–“आमा ! अब हामी कहाँ जान्छौं ?’’

शीलाले डोकामा भाँडा र लुगा राख्दै भन्छिन् ।
–“अब हामी आफ्नो त्यही गोठेघरमा जान्छौँ छोरा !’’
जुठेले फेरि प्रश्न गर्‍यो ।

–“अब यो ठुलो घरमा को बस्छ आमा ?’’

आफ्नो पाँच वर्षको छोरा यसरी चिन्तित् भएर प्रश्न राख्दा शिला भावुक हुन्छिन् । सानो बालमस्तिष्कले निरन्तर बुझ्न खोज्दा उनी अचम्मै पर्छिन् ।

–“बाबु ! यो घर अब हाम्रो होइन नि ! हाम्रो घर त सानो छ । तर हामी सबै अटाउँछौँ । घर ठूलो भएर मात्र हुँदैन, सुरक्षित पनि हुनुपर्छ । घरभित्रको कुरा घरभित्रै रहन सक्यो भने त्यही घर हो ।’’
शिलाले डोको बोक्दै उत्तर दिइन् ।

–“आमा । यो घर ठुलो भएर पनि के फाइदा ? यसभित्र हाम्रा कुरा अटाएनन् र छचल्किए ।’’

जुठेले आमाको डोकोतिर नियाल्दै भन्यो ।

–“हो नि बाबु !

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।