Sunday, July 5, 2026
लघुकथा संसार मासिक अङ्क ३६ (सम्पादकीय)
आजको व्यस्त र तीव्र गतिमा बदलिँदै गएको जीवनशैलीमा पाठकसँग समय कम हुँदै गएको छ। तर कथा सुन्ने, अनुभूति साट्ने र जीवनका यथार्थसँग साक्षात्कार गर्ने मानवीय चाहना कहिल्यै कम भएको छैन । यही आवश्यकताले लघुकथालाई आजको समयको सबैभन्दा प्रभावकारी साहित्यिक विधामध्ये एक बनाएको छ । सानो आकारमा गहिरो भाव, तीक्ष्ण विचार र समाजको यथार्थ प्रस्तुत गर्न सक्ने क्षमता नै यसको विशेषता हो ।
डिजिटल युगले लघुकथालाई अझ व्यापक बनाएको छ । अनलाइन माध्यममार्फत एउटा कथा केही क्षणमै हजारौँ पाठकसम्म पुग्न सक्छ । यसले नयाँ सर्जकलाई अवसर दिएको छ भने पाठकलाई विविध विषय, शैली र अनुभवसँग जोड्ने काम पनि गरेको छ । यही यात्रामा ‘लघुकथा संसार’ ले सर्जक र पाठकबीचको सेतु बन्ने प्रयास गरिरहेको छ । यहाँ प्रकाशित प्रत्येक लघुकथा केवल शब्दहरूको संयोजन होइन, हाम्रो समाज, सम्बन्ध, सङ्घर्ष, आशा र परिवर्तनका प्रतिबिम्ब हुन् ।
हामी विश्वास गर्छौं— छोटो लघुकथाभित्र ठूलो संसार लुकेको हुन्छ । त्यस संसारमा मान्छेको हाँसो छ, आँसु छ, पीडा छ, प्रेम छ र भविष्यप्रतिको आशा पनि छ । ‘लघुकथा संसार’ अनलाइन मासिकले यिनै अनुभूतिहरूलाई पाठकमाझ पुर्याउने आफ्नो यात्रालाई निरन्तरता दिनेछ । सर्जकको सिर्जना र पाठकको साथले यो संसार अझ समृद्ध र अर्थपूर्ण बन्दै जानेछ भन्ने हाम्रो विश्वास छ ।
अङ्क ३६ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।
Monday, June 29, 2026
समाचार
Tuesday, June 16, 2026
पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)
लघुकथाकार रामप्रसाद पन्तको 'मिसावट' नामक लघुकथासङ्ग्रह २०८० मा बयालिसौं कृतिको रुपमा प्रकाशित भएको छ । यस कृतिभित्र उनले लेखेका सम्मानको सुरक्षा, गुरूआज्ञा, धोका, मिसावट, अतृप्त आत्मा लगायत विभिन्न शीर्षकका एकाउन्नवटा लघुकथाहरू राखिएका छन् । एकाउन्नवटा लघुकथाहरू रहेको मिसावटमा तेह्रवटा लघुकथा कोरोना विशेष छन् । यस सङ्ग्रहभित्रको सम्मानको सुरक्षा शीर्षकको पहिलो लघुकथामा कोठाको स्वरुप पनि बदलिएछ । पुस्तकको खुल्ला दराज पनि अलि पर सारेर सेतो पर्दाले छोपिएछ । सोफा हटाएर खाट राखिएछ । भुइँमा बिछ्याइएको पुरानो टाट पनि निकालेर नयाँ फेरिएछ भनिएको छ ।
प्रस्तुत सङ्ग्रहका कथाहरू हाम्रो दैनन्दनीय घटनाहरूको बुनोट हो । कथाहरू सरल र बोधगम्य छन् । धर्म, सस्कृति, शिक्षा र सामाजिक भावनासँग जोडिएका बिसङ्गतिहरूलाई सरल र सहज ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । यस सङ्ग्रहका देश, काल र परिस्थितिहरू समसामयिक समाजमैली परिवेश रहेका छन् । कतै कतै आदर्श चेतको स्थापनाका लागि परम्परागत घटना, पात्रीय सन्दर्भको उपजीव्य कथनलाई लघुकथाहरूले यथार्थको झल्को दिन र आदर्शको स्थापना गर्न खोजेका छन् ।
धोका शीर्षकको लघुकथामा दुई वर्षपछि दसैँमा घर आउँछु भन्दा धनमायाले रामबहादुरलाई रोकी–यसैउसै दुःख गर्न गइसकेपछि अरु दुई वर्ष खटिएर काम गर, तबसम्म एउटा घडेरी पनि किनम्ला र सानै भए पनि एउटा आफ्नै बास बनाएर वसम्ला भनिएको छ । मुलाको साग शीर्षकको लघुकथामा माइत गएकी श्रीमती साग सहितको मुला बोकेर आइन् । भनिन् आमाले दिनुभएको आफ्नै बारीमा फलेको आर्ग्यानिक । अब म यसैको तरकारी पकाउँछु भनिएको छ ।
यसभित्र लेखिएका लघुकथा खारिएका, माझिएका र टलक्क टल्किएका छन् । थोरै लेखेर पनि गुणस्तरमा ध्यान दिन सके कृतिको महङ्खव बढ्नेछ । यस तथ्यलाई लघुकथाकार पन्तले मनन गरेका छन् । विषय छनोट कथाकारको महङ्खवपूर्ण परीक्षणको क्षेत्र हो । कथाकारले आजको पाठकको भोकतिर्खा मेट्न सक्ने विषय छनोट गर्न सक्यो कि सकेन त्यो महत्वपूर्ण पाटो होे । यस सङ्ग्रहभित्रका कथाको शीर्षकहरूबाट नै कतिपय कथा व्यक्तिको चरित्र वा स्वभावसँग सम्बन्धित छन भन्ने स्पष्ट देखिन्छ । कतिपय शीर्षकले घटना, कतिले समस्या, कतिपयले जीवनानुभव र कतिपयले अवस्थाको सङ्केत गरेका छन् । यस कृतिभित्रका कथामा पनि व्यक्तिगत स्वभाव, सामाजिक परिघटनाहरू र प्रवृत्तिहरूकै चित्रण भएकाले कथाकार पन्त शीर्षक चयन वा कथाको नामकरण गर्नमा खप्पिस छन् ।
समालोचना (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)
१. पृष्ठभूमि र लेखक परिचय
नेपाली लघुकथा साहित्यको फाँटमा सिद्धहस्त, सुपरिचित र प्राज्ञिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ– डा. हरिप्रसाद भण्डारी । वि.सं. २०१६ साल जेठ ५ गते गुल्मीमा जन्मेर नेपाली लघुकथाको क्षेत्रमा विद्यावारिधि गर्ने दोस्रो विशिष्ट साहित्यकारका रुपमा उहाँले आफ्नो बलियो पहिचान स्थापित गर्नुभएको छ । ‘चिराग’ (२०४७) देखि सुरु भएको उहाँको लघुकथाकारिताको यात्रा ‘अविरल यात्रा’ (२०६३), ‘काला सर्पको खोजी’ (२०६७), ’समयको स्पन्दन’ (२०८१) हुँदै भर्खरै प्रकाशित ‘सपना र समय’ (२०८२) सम्म आइपुग्दा अझ बढी परिपक्व र खारिएको देखिन्छ । संयुक्त लघुकथा सङ्ग्रह ‘कुनिउँ’ (पृष्ठ १७) मा सङ्ग्रहीत तथा रामकुमार पण्डितद्वारा सम्पादित प्रस्तुत ‘मन्दिर’ (रचनाकालः २०८० फागुन २५) लघुकथा मानवीय संवेदना, पुर्ख्यौली विरासत र आधुनिक जीवनको कटु यथार्थलाई उजागर गर्ने एक उत्कृष्ट र मर्मस्पर्शी शिल्प हो ।
२. शीर्षक सार्थकता र प्रतीकात्मकता
‘मन्दिर’ शीर्षक आफैँमा आस्था, पवित्रता, श्रद्धा र पूजनीयताको द्योतक हो । सामान्य अर्थमा मन्दिर भन्नाले इँटा, माटो र ढुङ्गाले बनेको, जहाँ देवीदेवताका मूर्तिहरू स्थापना गरिएका हुन्छन्, त्यस्तो धार्मिक स्थललाई बुझिन्छ । तर, डा. भण्डारीले यस लघुकथामा ‘मन्दिर’ शब्दलाई परम्परागत वा धार्मिक सङ्कुचित घेराभन्दा माथि उठाएर आध्यात्मिक र भावनात्मक गहिराइ प्रदान गर्नुभएको छ ।
कथाको अन्त्यमा पुग्दा पाठकले थाहा पाउँछन् कि यहाँ मन्दिर कुनै देवीदेवता बस्ने घर होइन, बरू जन्म दिने मातापिता (जसलाई लेखकले ईश्वरभन्दा प्रिय मानेका छन्) बसेको पुर्ख्यौली घर हो । मातापिता नै प्रत्यक्ष ईश्वर हुन् र उनीहरू बसेको घर नै वास्तविक मन्दिर हो भन्ने नवीन भाष्य स्थापित गर्न यो शीर्षक पूर्ण रुपमा सार्थक, प्रतीकात्मक र जीवन्त रहेको छ ।
३. कथावस्तु र संरचनात्मक संक्षिप्तता
लघुकथाको प्रमुख सर्त नै संक्षिप्तता र तीव्र प्रभाव हो । ‘मन्दिर’ लघुकथाको कथावस्तु अत्यन्त सरल तर गम्भीर छ । दुई जना पुराना साथीहरूको पुनर्मिलन र गाउँको भ्रमणबाट कथा प्रारम्भ हुन्छ ।
क) सुरुवातः सहरिया जीवन वा व्यस्तताबाट टाढा रहेका दुई साथी गाउँ घुम्छन् । बाल्यकालका स्मृतिहरू (विद्यालय, चौर, पँधेरो) को संस्मरण हुँदै कथा अघि बढ्छ ।
ख) द्वन्द्व/जिज्ञासाः कथाको कौतूहल तब चुलिन्छ जब एउटा सुनसान, पुराना घरको आँगनमा पुगेर कथाको मुख्य पात्र (साथी) ले फूल टिपेर दलानमा चढाउँछ र ढोग्छ । यो क्रियाकलापले द्रष्टा पात्र (र पाठक दुवै) मा ‘के यो मन्दिर हो ?’ भन्ने तीव्र जिज्ञासा पैदा गर्छ ।
ग) अन्त्य (क्लाइमेक्स) : धार्मिक स्थलहरूको भ्रमलाई चिर्दै जब पात्रले भन्छ– “यो मेरो पुर्ख्यौली घर हो र कुनै दिन यस घरमा ईश्वरभन्दा पनि प्रिय मेरा बुबा आमा बस्नुहुन्थ्यो”, तब कथाले एक अभूतपूर्व झट्का (ट्विस्ट) दिन्छ र पाठक भावुक बन्छन् ।
सङ्गठनका दृष्टिले कथामा न त कुनै अनावश्यक तन्काइ छ, न त भड्किलो विन्यास । संक्षिप्त संवाद र द्रुततर गति यसको संरचनात्मक सबलता हो ।