Monday, August 24, 2026

कविता संसार मासिक अङ्क ३५ (सम्पादकीय)


समयसँगै साहित्यका माध्यमहरू पनि बदलिँदै आएका छन् । हिजो पुस्तक, पत्रपत्रिका र साहित्यिक गोष्ठीमा सीमित रहने कविता आज मोबाइलको पर्दा, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन पत्रिकामार्फत क्षणभरमै संसारभरका पाठकमाझ पुग्न सक्छ । यसले नेपाली कवितालाई नयाँ पाठक र नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने महत्वपूर्ण अवसर दिएको छ ।

तर प्रविधिको विस्तारसँगै केही चुनौती पनि छन् । छिटो लोकप्रिय हुने चाहना, सतही पठन, नक्कल तथा मौलिकताको सङ्कटले साहित्यको गुणस्तरमा प्रश्न उठाउन सक्छ । त्यसैले डिजिटल माध्यममा कविता फैलिनु मात्र पर्याप्त छैन; त्यसमा विचार, संवेदना, भाषा र सिर्जनात्मक गहिराइ पनि कायम रहनुपर्छ । प्रविधि जति विकसित भए पनि मानिसको अनुभूति, संवेदना र आत्मचिन्तनसँग जोडिने साहित्यको आवश्यकता समाप्त हुँदैन । 

यही परिवेशमा 'कविता संसार' अनलाइन मासिकले नयाँ तथा स्थापित स्रष्टाका सिर्जनालाई एउटै साझा मञ्चमा प्रस्तुत गर्दै नेपाली कविताको डिजिटल यात्रामा आफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ । मौलिक र गुणस्तरीय सिर्जनालाई प्राथमिकता दिँदै स्रष्टा र पाठकबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउनु हाम्रो निरन्तर प्रयास हो ।

माध्यम बदलिन सक्छ, प्रविधि अझ विकसित हुन सक्छ, तर कविता मानिसको अनुभूति र समयको आवाज भएकाले यसको भविष्य उज्ज्वल नै छ। प्रविधिलाई साधन बनाएर मौलिकता र साहित्यिक मूल्य जोगाउन सके डिजिटल युग नेपाली कविताका लागि चुनौती मात्र होइन, नयाँ सम्भावनाको उज्यालो यात्रा बन्नेछ ।

अङ्क ३५ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि फोटोमा क्लिक गर्नुहोस् ।


--------------------------------------
.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

Tuesday, August 18, 2026

विश्लेषण

 


१. लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'राँको' लघुकथाको सटीक विमर्श

रोजिना धमलाको ‘राँको’ आकारमा सानो भए पनि प्रभावमा ठूलो लघुकथा हो । यसले साम्प्रदायिक उन्माद, भीडको अन्धो हिंसा र  मानवीय करूणाबीचको तीव्र द्वन्द्वलाई अत्यन्त सघन रुपमा प्रस्तुत गरेको छ । कथाको शीर्षक ‘राँको’ केवल आगोको प्रतीक होइन; यो घृणा, प्रतिशोध र हिंसाको मानसिकताको रुपक हो । यही राँको अन्त्यमा निभ्नु भनेको बाहिरी आगो मात्र होइन, मानिसभित्रको अन्धकार पनि पराजित हुनु हो । शीर्षक र कथ्यबीचको यो गहिरो प्रतीकात्मक सम्बन्ध लघुकथाको उल्लेखनीय सौन्दर्य हो ।

लघुकथाको सुरूआती वाक्य– “आक्रमण गर… एउटा पनि नबचोस् !” ले पाठकलाई कुनै भूमिका नबाँधी सिधै द्वन्द्वको केन्द्रमा पुर्‍याइदिन्छ । यही आकस्मिक प्रवेशले लघुकथाको तनावलाई प्रारम्भदेखि नै तीव्र बनाउँछ । त्यसपछि रहमान काकासँग जोडिएको बाल्यकालको आत्मीय स्मृतिले वर्तमानको हिंस्रक दृश्यसँग सशक्त विरोधाभास सिर्जना गर्छ । यही विरोधाभासले कथालाई भावनात्मक गहिराइ प्रदान गरेको छ । पात्रहरू धेरै छैनन्‌; तर प्रत्येक पात्रले आफ्नो सीमित उपस्थितिमै कथाको भावात्मक र वैचारिक संरचनालाई सुदृढ बनाएका छन् ।

रमेशको चरित्र लघुकथाको केन्द्रबिन्दु हो । ऊ उपदेश दिने पात्र होइन; कर्म मार्फत् मानवीयताको परिभाषा लेख्ने पात्र हो । अस्पतालबाट आएको आमाको कमजोर स्वर “अरूको आगो निभाउनु नै मानिसको धर्म हो ।” कथाको नैतिक मेरूदण्ड बनेर उभिन्छ । यही एउटा वाक्यले सम्पूर्ण कथाको दिशा बदलिदिन्छ । आमा स्वयं मृत्युशय्यामा रहे पनि उनको चेतना जीवनभन्दा ठूलो मानवीय मूल्यमा अडिएको देखिन्छ । यसरी कथाले मातृत्वलाई केवल सम्बन्धको सीमाभित्र नराखी सार्वभौम नैतिक शक्तिका रुपमा उभ्याएको छ ।

लघुकथाको उत्कर्ष अत्यन्त दृश्यात्मक र प्रभावकारी बनेको छ । रमेशले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर “पहिले मलाई जलाऊ” भन्नु सामान्य साहस होइन; त्यो हिंसाको विरूद्धमा मानवीय विवेकको अन्तिम प्रतिरोध हो । त्यसपछि अशोकको हात काँप्नु, राँको भुइँमा खसेर निभ्नु, बञ्चराहरू झुक्नु र आँखा रसाउनुजस्ता दृश्यहरूले कथालाई चलचित्रीय जीवन्तता दिएका छन् । लेखकले कुनै भाषण नगरिकन दृश्यकै माध्यमबाट हिंसाको पराजय देखाएकी छन् । यही दृश्यात्मकता लघुकथाको प्रमुख कलात्मक उपलब्धि हो ।

अन्त्य झन् बढी मार्मिक छ । आफ्‌नी आमालाई अन्तिम भेट दिन नसकेको पीडाभन्दा उनले आमाको शिक्षालाई बचाउन सकेको आत्मसन्तोष ठूलो बनेर आउँछ । यसले व्यक्तिगत शोकलाई सामाजिक विजयमा रुपान्तरण गर्छ । यही बिन्दुमा कथाले करूण र शान्त रसको अद्भुत संयोजन प्रस्तुत गरेको छ । पाठकको मनमा लामो समयसम्म प्रतिध्वनित रहने प्रभाव पनि यही अन्त्यले निर्माण गर्छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)


बचन सिंह और संत कौर के दोनों लङकों की शादी हो चुकी थी । फिर दोनों लङकों बीच जमीन जायदाद के बंटवारे को लेकर क्लेश रहता था । 

आखिर तंग आकर जमीन और जायदाद के बंटवारे लिए बुजुर्ग परिवार ने अपनी लडकी को ससुराल से बुलवा लिया । लडकी ने २५ बीघे जमीन से दस दस बीघे जमीन दोनों भाईयों बीच बाँट दी । लडकी ने अपने हिस्से की पांच बीघे जमीन भी ढाई ढाई बीघे जमीन दोनों भाईयों बीच  बांट दी । लडकी ने कहा "मेरी जमीन जायदाद मेरे माता पिता हैं ।’’ इतना बोल कर बचन सिंह और संत कौर को सेवा के लिए अपने ससुराल ले गई ।

– संपादक अदबी माला मुकतसर १५२०२६ भारत

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

 


ट्रेन से जैसे ही उमेश बाबू आठ नंबर प्लेटफार्म पर उतरे । एक बूढा कुली आ खडा हुआ ।
“बाबूजी कुली लगेगा ?’’

“हां जरूर, लेकिन एक नंबर प्लेटफार्म के बाहर चलना होगा ।’’
“चलूँगा, सौ रुपए लगेंगे बाबूजी ।’’
“ले लेना, चलो सामान उठाओ ।’’
नियत स्थान पर सामान उतारने के बाद । पसीने से तरबतर हाँफता कुली बोला ।

“बाबूजी पानी है ?’’
“हां है, ये लो ।’’ उमेश बाबू ने पानी की बोटल आगे बढा दी ।
कुली ने तेजी से टैबलेट के पत्ते में से एक टैबलेट निकाली और पानी के साथ निगल गया ।

“काहे की टैबलेट है ये ।’’ सौ रूपये देते हुए उमेश बाबू ने पूछा ।
“हार्ट की है बाबूजी ।’’

“तुम हार्ट के मरीज हो तो घर आराम क्यों नहीं करते ? ऐसी हालत में भारी भरकम काम करना, खतरे से खेलना है आग से खेलना है ।’’

“एक बात बोलूँ बाबूजी, पेट की आग से बढकर कोई आग नहीं होती ।’’

– भारत

.............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अनुवाद लघुकथा (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)


कोराना महामारीका कारण पुरै देशको अर्थव्यवस्था धुरमुर भइसकेको थियो । म एक सानो नोकरी गर्ने सामान्य मानिस थिएँ । यस लकडाउनको बेला मेरो परिवार चलाउने माध्यम नोकरी खोसिएको थियो । आज आफ्नो घरको सानो पसल सफा गर्ने विचार गरेँ जसमा बिजुलीका लागि मिटर पनि लगाउन सकेको थिइनँ । वर्षौदेखि बन्द पसलको सटर खोलेको थिएँ । पसलमा माकुराको जालो निकाल्नै लागेको थिएँ, सामुन्नेको टोलका यस्तै आठ/दस वर्ष जतिका दुई जना साना बच्चाहरू पसलमा आए र एउटाले भन्न थाल्यो, “काका, पसल खोल्न लाग्नुभएको हो ?’’

मैले भनें “हो, खोल्दै छु ।’’
उसले फेरि भन्यो– “केको पसल ?’’
मैले भनें–“तिमी भन, केको पसल खोलौं ?’’

बडो सोझोपनका साथ दुवैले भने, “काका ! किरानाको पसल खोल्नुहोस् न ।’’
मैले भनें, “त्यहीँ सामुन्नेमा नै कति ठुलो किरानाको पसल छ नि त ?’’

मेरो कुरा सुनेर बच्चीले भनी, “त्यहाँ त धेरै महँगो सामान पाइन्छ काका ।’’
उसले यो कुरा भन्दै गर्दा म चुपचाप एकटकले उसलाई हेरिरहें ।

– गाजीपुर, उप्र, भारत

अनुवादः डा. पुष्करराज भट्ट

.............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।