लघुकथा सौन्दर्यशास्त्रको तराजुमा 'हिसाब' लघुकथा
विन्दु पौडेल वस्तीद्वारा रचित लघुकथा ‘हिसाब’ मानवीय अतिक्रमण र प्रकृतिको मौन प्रतिशोधको संवेदनशील तानाबाना बुझिएको एक विशिष्ट रचना हो । प्रस्तुत लघुकथालाई लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रको कसीमा राखेर विश्लेषण गर्दा यसमा भाव, शिल्प र जीवनदृष्टिको दुर्लभ सङ्गम भेटिन्छ ।
क) कथानकीय सुगठन र संक्षिप्तता–
सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिमा लघुकथा आकारमा छोटो तर भावमा विराट् हुनुपर्छ । ’हिसाब’ ले अनावश्यक भूमिका वा विस्तार नलिई सोझै घटनाको तीव्रतालाई समातेको छ । सन्तलालको भौतिक स्थिति (बारीको कान्लामा अडेस लागिरहेको) र मानसिक यात्रा (सात समुद्रपारिको अनुभूति) को छोटो दृश्यविधानबाटै लघुकथाको उठान हुन्छ । लघुकथाकारले शब्दको मितव्ययिता अपनाउँदै थोरै शब्दमा ठूलो आयाम उनेकी छन् ।
ख) पात्रविधान र प्रतीकात्मकता–
यस रचनामा सन्तलाल भौतिक पात्रका रुपमा उपस्थित छन् भने आमा र प्रकृति प्रतीकात्मक पात्रका रुपमा प्रस्तुत भएका छन् । सन्तलाल आम मानव चेतनाका प्रतिनिधि हुन्, जसले विकास र महत्त्वाकांक्षाका नाममा प्रकृतिको दोहन त गरे, तर अन्त्यमा विनाशको मुखमा पुगे । आमालाई प्रकृतिको विम्ब बनाइनुले कथाको भावगाम्भीर्यलाई उचाइ दिएको छ । आमाको सहनशीलता, त्याग र बेमौसमी समर्पणलाई प्रकृतिको उदारतासँग जोडिनु रचनाको सशक्त पक्ष हो ।
ग) द्वन्द्व र चरमोत्कर्ष (क्लाइम्याक्स)–
लघुकथामा आन्तरिक र बाह्य दुवै द्वन्द्व छ । एकातिर मानिसको भौतिक महत्त्वाकांक्षा छ भने अर्कातिर प्रकृतिको अनन्त सहनशीलता । मानिसले प्रकृतिका छातीमा परेड खेलेको र उसको सौन्दर्यलाई कुरुप पारेको प्रसङ्गले मानिस र प्रकृतिबिचको द्वन्द्वलाई सघन बनाएको छ । कथाको चरमोत्कर्ष अति भएपछि खति हुन्छ भन्ने चेत र प्रकृतिको मौन प्रतिशोधमा पुगेर ठोकिन्छ ।
घ) शैली, विम्ब र भाषासौन्दर्य–
लघुकथाको मूल तागत यसको कलात्मक, शालीन र लालित्यमय भाषाशैली हो । बेमौसमी फुलिदिइन्, झुलिदिइन्, आमाको चित्कार, कोखामा हानेर सबुत सिकाउनु जस्ता बिम्बहरूले पाठकको संवेदनालाई झंकृत बनाउँछन् । भाषामा एक प्रकारको काव्यिक तरलता र आन्तरिक लय छ, जसले पाठकलाई दृश्यसँगै अनुभूतिमा बगाउँछ ।
ङ) प्रतीकात्मक सन्देश र दर्शन–
लघुकथाको अन्तिम वाक्य ’प्रकृतिले मौन बसेर पनि आफ्नो हिसाब चुकाउँछ’ नै यस कथाको केन्द्रीय चौकाउने मोड र प्राण हो । बिउँझिनुको प्रसङ्गले मानिसको अज्ञानता र चेतनाको जागरणलाई इङ्गित गर्छ । प्रकृतिमाथि गरिएको अत्याचारको हिसाब प्रकृतिको आफ्नै नियमले गर्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई कथाले निकै सुन्दर ढङ्गले उद्घाटन गरेको छ ।
च) निष्कर्ष–
विन्दु पौडेल वस्तीको ‘हिसाब’ लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रीय मापदण्डमा पूर्ण रुपमा खरो उत्रेको छ । संक्षिप्तताभित्र विशालता, शालीनताभित्र कडा प्रहार र भाषाको लालित्यभित्र जीवनको गम्भीर दर्शन समेट्न सक्नु नै यस लघुकथाको मुख्य सौन्दर्य हो ।
