Friday, June 12, 2026

म किन लेख्छु ? (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)


लेखन मेरा आफ्ना विचार, भावना र गहिरो अनुभूतिहरू अभिव्यक्त गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम हो । मानव मनमा पलपलमा अनेकौँ विचार र तरङ्गहरू जन्मिरहेका हुन्छन् तर ती सबै कुरालाई मुखबाट मात्र व्यक्त गर्न सम्भव हुँदैन । तसर्थ तिनै आन्तरिक भावना, जीवनका भोगाइ र वैचारिक चिन्तनलाई जीवन्त र सुरक्षित रूपमा अभिलेख गर्ने एक मात्र अचुक माध्यम लेखन नै हो ।

मेरो लेखनले मलाई आफ्नो अस्तित्व, माटो र पहिचानसँग निरन्तर जोडिराख्छ । जीवनको गतिशील यात्रामा देखिएका, भोगिएका र अनुभूत गरिएका सुख–दुःख, आशा–निराशा तथा समाजका विविध पक्षहरूलाई अक्षरमा उतारेर पाठकमाझ पुर्‍याउन पाउँदा मलाई असीम आत्मसन्तुष्टि मिल्छ । लेखनले मेरो मनलाई हलुङ्गो बनाउनुको साथै पाठकहरूलाई समेत नयाँ ढङ्गले सोच्न, बुझ्न र आत्ममूल्याङ्कन गर्न प्रेरित गर्छ भन्ने दृढ विश्वास ममा छ ।

साहित्य र समाज एकापसका परिपूरक हुन् । समाजमा व्याप्त विकृति, विसङ्गति, अन्याय र असमानताप्रति आम नागरिकलाई सचेत गराउनु एक सजग लेखकको मुख्य दायित्व हो । शब्दको शक्तिमार्फत समाजमा सकारात्मक चेतनाको सञ्चार गर्न र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षणमा योगदान दिन सकिन्छ । यही गहन उद्देश्य प्राप्तिका लागि मेरो कलम अविचलित रूपमा चलिरहन्छ ।

विशेषगरी दुई हरफमा पूर्ण हुने टुक्का कविता, गद्य कविता, छन्द कविता, लघुकथा, हाइकु, मुक्तक, उदक, झिल्का कविता लगायत विभिन्न साहित्यिक विधामार्फत म आफ्नो सिर्जनात्मक ऊर्जाको प्रयोग गर्छु । सिर्जनाले मलाई आत्मिक आनन्द दिन्छ, नयाँ चिन्तन जन्माउँछ र जीवनलाई बढी अर्थपूर्ण र उद्देश्यमूलक बनाउँछ । लेखन मेरा लागि आत्मअन्वेषण र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हो ।

यसर्थ, आफ्नो मनको आवाज बोल्न, समाजसँग निरन्तर संवाद गर्न, सकारात्मक चेतना फैलाउन र समयको प्रवाहसँगै आफ्ना अनुभूतिहरूलाई अक्षराङ्कन गरी सुरक्षित राख्न म लेख्छु । शब्दहरू नै मेरा सच्चा साथी हुन् र लेखन मेरो जीवनयात्राको एक अभिन्न हिस्सा बनेको छ ।

– धुनिबेसी नगरपालिका ९, धादिङ, हाल : युएई

--------------------------------------
.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

व्यक्तित्व (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)


आधुनिक नेपाली कथा–परम्पराको 'नवचेतनाको युग’ (सं. २०२०–३९) मा कथाकार किशोर पहाडी (सं. २०१३) देखा परेका हुन् । उनको पहिलो कथा हो 'म के जवाफ दिऊँ’ (सं. २०२८) जुन 'नयाँ सन्देश’ मा छापिएको थियो । सिभिल इन्जिनियरिङ विषयमा प्रवीणता प्रमाणपत्र तह उत्तीर्ण गरेका उनको अभिरुचि साहित्यिक पत्रकारिता, सम्पादन कला, अभिनय, निर्देशन, अनुवाद कार्य र फोटोग्राफीमा रहेको पाइन्छ । उनी साहित्यिक तथा सांस्कृतिक संघ–संस्थाहरूसँग आबद्ध छन् । उनी 'साझा पुरस्कार’ (सं. २०४५), 'राष्ट्रिय युवा वर्ष मोती पुरस्कार’ (सं. २०४७), 'मैनाली कथा पुरस्कार’ (सं. २०६३) आदिद्वारा सम्मानित भइसकेका छन् ।

उनका प्रकाशित कथासङ्ग्रहहरू हुन् ।

घर – खण्डहर : कथासङ्ग्रहः २०३७
बाँच्नु र बाँचेकाहरू : कथासङ्ग्रह : २०३७
कथा–कोण : संयुक्त कथासङ्ग्रह : २०४३
विशुदाइ : कथासङ्ग्रह : २०४५
अध्याय : सम्पादित लघुकथासङ्ग्रह : २०४७
किंवदन्ती : लघुकथासङ्ग्रह : २०५३
शहरमा बत्ती निभेको बेला : कवितासङ्ग्रह : २०५३
एकैसाथ हाँसौं : अनुवादित कथासङ्ग्रह : २०५५
सर्वज्ञ र सेक्स : कथासङ्ग्रह : २०५५
लम्लम्ती दम : बालकथासङ्ग्रह : २०५७
त्यो तलाको मालिक : अनुवादित कथासङ्ग्रह : २०५९
आ–आफ्नो भाग : : बालकथासङ्ग्रह : २०६१
हाँस र फुच्ची केटी : : बालकथासङ्ग्रह : २०६६
मुग्ध सिम्फोनी : कथासङ्ग्रह : २०७०
अन्नपूर्णको भोज (मनुब्राजाकी) : सम्पादन : २०७०
शनिवारको साथी : बालकथासङ्ग्रह : २०७३ 

रोजा कथाहरू : कथासङ्ग्रह २०७५

****

'सिर्जनशील किशोर पहाडीॅ – डा. शेखर कुमार श्रेष्ठद्वारा सम्पादित  २०८०

किशोर पहाडी कविता विधाका पनि स्रष्टा हुन् ।

किशोर पहाडी मान्छेभित्रको निकृष्ट मानसिकता वा मनोभावलाई उदाङ्गो पार्ने संवेदनशील कथा–स्रष्टा हुन् । उनी मान्छेलाई नैतिक गुणहीन, स्वार्थी, ईर्ष्यालु, आडम्बरी, पाखण्डी, दम्भी, कपटी, पक्षपाती र अत्यन्त दुराग्रही देख्दछन् अर्थात् उनी मान्छेभित्र पाशविक र बर्बर प्रवृति रहेको देख्दछन् । उनी जीवनलाई सङ्गति अर्थात् हिसाब नमिलेको मृत्यु उन्मुख एउटा गतिविधि मात्र ठान्दछन् । उनी के देख्दछन् भने दम्भ, आडम्बर र निकृष्ट सोचका कारण मान्छे व्यक्तिवादी बनेर अरूका कुरालाई महङ्खव नै नदिने भइसकेका छन् ('सल्लाह’ कथा), त्यसरी नै मानिसहरू एकले अर्कालाई अवमूल्यन गरेर आफ्नै मात्र अहम् साँचेर बाँचिरहेका छन् ('साबुन’ कथा) र अरूलाई माध्यम बनाएर मान्छे आफ्नो व्यक्तिवादी सोचलाई मात्र प्राथमिकता दिन प्रवृत्त छन् ('साथ’ कथा) । यसै सन्दर्भमा उनको 'बाह्रखरी’ कथाको यो अंश हेरौं :

लेख (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)

१. विषयप्रवेश

साहित्यमा मुख्यतया चारओटा विधाहरूको सैद्धान्तिक अध्ययनले पूर्णता पाउन थालेको छ । तिनमा कविता, नाटक, आख्यान र निबन्धजस्ता विधाहरू रहेका छन् । कविताका रूपमा फुटकर कविता, खण्डकाव्य र महाकाव्यको अध्ययन गरिन्छ । तर, तिनीहरू सैद्धान्तिक दृष्टिले आपसमा जति नजिक छन् त्यति नै तिनका बीचमा केही अन्तरहरू रहेका छन् । त्यस्तै नाटकसँगै एकाङ्कीको अध्ययन गरिए पनि दुबैका बीचमा समानता र भिन्नताका अभिलक्षणहरू पाइन्छन् । त्यसैगरी आख्यानात्मक प्रकृतिका उपन्यास र कथाहरूको पनि पृथक् पृथक् विधागत अस्तित्व रहेको छ । निबन्धचाहिँ पछिल्लो चरणमा स्थापित साहित्यको कान्छोजस्तो गद्यात्मक विधा हो । सामान्यतया यी कुनै पनि विधाभित्र वा उपविधाका रूपमा लघुकथाको चर्चा गरिँदैन ।

लघुकथा आख्यानात्मक प्रकृतिको हुने भएकाले यसको सम्बन्ध उपन्यास र कथासँगै धेरै हदसम्म गाँसिएको छ । त्यसमा पनि कथा शब्दका अगाडि लघु शब्दको प्रयोग भएबाट यसको निकटतम सम्बन्ध कथा विधासँग रहेको सङ्केत हुन्छ । त्यसैले पनि यसमा कथा विधामा जस्तै अनेक संरचक घटकहरू रहेका हुन्छन् । तर, लघुकथा स्वयंमा कथा विधाको अन्तरभेदचाहिँ नभएकाले यसलाई कथाकै प्रकृतिजस्तो भए पनि स्वतन्त्र आख्यानात्मक प्रविधाका रूपमा लिने गरिन्छ ।


२. लघुकथाको परिचय

लघुकथाको शाब्दिक अर्थ छोटो वा सानो कथा भन्ने हो । यसमा तत्सम स्रोतका लघु र कथाजस्ता दुई पदको मेल भएको छ । शाब्दिक अर्थका दृष्टिले सानो कथा नै लघुकथा भनिए पनि वास्तविक रूपमा यसको अभिप्राय केही विशिष्ट प्रकृतिको रहेको छ । कथाका दीर्घतर, दीर्घ र लघुजस्ता भेदहरू हुने गर्दछन् । यहाँ लघुकथाको तात्पर्य ती कथागत भेदका रूपमा नभई स्वतन्त्र विधागत पहिचानसँग गाँसिएको छ । त्यसैले लघुकथाको अङ्ग्रेजी रूपान्तरण सर्ट स्टोरी नभई मिनी सर्ट स्टोरी वा माइक्रो स्टोरी हुने गर्दछ । अथवा, अङ्ग्रेजीमा लघुकथाको अभिप्रायसँग गाँसेर सर्ट सर्ट स्टोरी वा लिटिल सर्ट स्टोरी आदि नामहरू पनि प्रयोग हुने गरेका छन् ।

पूर्वीय संस्कृत साहित्यका आदिम ग्रन्थहरूदेखि नै लघुकथाका अनेक प्रयोगहरू हुँदै आएका छन् । संस्कृतको प्राचीनतम ग्रन्थ ऋग्वेदका सूक्तहरूदेखि अथर्ववेदका मन्त्र हुँदै उपनिषद्–ब्राह्मण ग्रन्थहरूसम्ममा समेत कथात्मक संरचनाको स्वरूप विकसित हुन थालेको पाइन्छ । त्यस्तै जातक कथा, पञ्चतन्त्र, हितोपदेश, बेताल पञ्चविंशतिका, सुकसप्तति आदि ग्रन्थहरूमा पनि कथात्मक संरचनाको विकास भएको पाइन्छ । यस्ता कथाबीज वा कथात्मक स्वरूपहरूलाई संस्कृतमा अद्भुत कथा, लोककथा र कल्पित कथाजस्ता अनेक भेदहरूअन्तर्गत पनि चर्चा गरिएको पाइन्छ । खासगरी वैदिक साहित्यका आख्यानमूलक सूक्तहरू, नीतिपरक एवम् औपदेशिक प्रकृतिका पौराणिक आख्यानचूर्णकहरू वा पञ्चतन्त्र, हितोपदेशलगायत अनेक ग्रन्थहरू लघुकथाकै सन्दर्भमा देखा पर्दछन् । यसरी पूर्वीयमा लघुकथात्मक प्रकृतिका अनेक स्रोतहरू विद्यमान रहे पनि लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चाचाहिँ प्रारम्भ भएको पाइँदैन ।

लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चा पाश्चात्य जगतबाटै भएको हो । सन् १९५० को दशकदेखि पाश्चात्य जगत्का अनेक विद्वानहरूबाटै लघुकथासम्बन्धी अभिमतहरू प्रकट भएको मानिन्छ । त्यस्तै इसपका नीतिकथा र बाइबलका आख्यानात्मक सूक्तहरूलाई पनि त्यहाँ लघुकथाकै रूपमा विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । जे होस्, प्रारम्भदेखि वर्तमानसम्म आइपुग्दा लघुकथाको एउटा विधागत पहिचानसम्बन्धी मापदण्ड तयार हुन थालेको अवस्था छ र यसबारे विभिन्न विद्वानहरूले आआफ्ना अभिमतहरू पनि राख्दै आएका छन् । त्यस्ता केही परिचायत्मक किसिमका उल्लेखनीय कथनहरू यसप्रकार छन् :

Saturday, June 6, 2026

लघुकथा संसार अङ्क ३५

लघुकथा संसार मासिक अङ्क ३५ (सम्पादकीय)

डिजिटल युगमा फेसबुक, इन्स्टाग्राम जस्ता सामाजिक सञ्जालहरू नेपाली लघुकथाको विस्तारका लागि वरदान साबित भएका छन् । हिजोका दिनमा सिर्जना पाठकमाझ पुर्‍याउन महिनौँ कुर्नुपर्ने बाध्यता आज अन्त्य भएको छ । लेखकले आफ्नो सृजना पोस्ट गर्ने बित्तिकै संसारभरका पाठकसम्म क्षणभरमै पुग्न सक्ने सुविधा अनलाइनले दिएका छन् ।

तर, यो सहजतासँगै एउटा गम्भीर चुनौती पनि थपिएको छ– 'लाइक' र 'कमेन्ट'को संस्कृति । आजभोलि लघुकथाको मूल्याङ्कन यसको शिल्प र वैचारिक गहिराइका आधारमा नभई सामाजिक सञ्जालमा आउने प्रतिक्रियाका आधारमा हुन थालेको छ । तत्कालै भाइरल हुने होडबाजीले गर्दा लेखकहरूमा साधना र पुनर्लेखनको धैर्यता घट्दै गएको छ । हतार–हतार पोस्ट गर्ने र 'लाइक' गनेर बस्ने प्रवृत्तिले लघुकथाको विधागत गरिमालाई नै ओझेलमा पार्ने जोखिम बढाएको छ । सामाजिक सञ्जालको सस्तो लोकप्रियताका लागि लेखिएका सामग्रीले तत्कालका लागि त ताली पाउलान्, तर तिनले लघुकथाको वास्तविक सौन्दर्यलाई न्याय गर्न सक्दैनन् । 

'लघुकथा संसार' आफैँमा एउटा डिजिटल चौतारी हो । हामी प्रविधिको प्रयोगको विरोधी होइनौँ, तर हाम्रो चिन्ता संख्यात्मक वृद्धिमा मात्र नभएर गुणात्मकतामा हुनुपर्छ । प्रविधिलाई माध्यम बनाऔँ, तर आफ्नो साधनालाई ’लाइक’ को सङ्ख्यासँग साटोफेरो नगरौँ । सामाजिक सञ्जालको भित्तोमा हराएर जाने क्षणिक वाहवाही भन्दा समयको कसीमा टिकिरहने कालजयी लघुकथा सिर्जना गर्नु नै आजको आवश्यकता हो ।

अङ्क ३५ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि


--------------------------------------
.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।