कविता संसार अङ्क ३४

कविता संसार मासिक अङ्क ३४ (सम्पादकीय)

सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै कविताले अभूतपूर्व पहुँच पाएको छ । आज एउटा सिर्जना केही क्षणमै हजारौँ पाठकमाझ पुग्न सक्छ । यसले नयाँ स्रष्टालाई आफ्नो प्रतिभा प्रस्तुत गर्ने अवसर दिएको छ भने पाठक र कविबीचको दूरी पनि घटाएको छ ।

तर अवसरसँगै चुनौतीहरू पनि बढेका छन् । तात्कालिक लोकप्रियताको होडमा गुणस्तरीय सिर्जना ओझेलमा पर्ने, मौलिकताभन्दा नक्कलले स्थान पाउने र साहित्यको मूल्यलाई ‘लाइक’ र ‘सेयर’को संख्याले मापन गर्ने प्रवृत्ति बढ्नु चिन्ताको विषय हो । कविता केवल शब्दको संयोजन होइन, संवेदना, अध्ययन र साधनाको परिणाम हो ।

यस्तो अवस्थामा 'कविता संसार' अनलाइन मासिकले सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक उपयोग गर्दै गुणस्तरीय कविता, नयाँ प्रतिभा र स्थापित स्रष्टालाई एउटै साझा साहित्यिक मञ्चमा जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ । सिर्जनाको सम्मान, मौलिकताको संरक्षण र स्वस्थ साहित्यिक संस्कृतिको विकास हाम्रो निरन्तर प्रतिबद्धता हो ।

साहित्यको मूल्य  समयले निर्धारण गर्छ, सामाजिक सञ्जालले होइन । त्यसैले प्रविधि परिवर्तन हुँदै जाला, माध्यम फेरिँदै जालान्, तर साँचो कविता सधैँ मानवीय संवेदनाको आवाज बनेर बाँचिरहनेछ । त्यस यात्रामा 'कविता संसार' सधैँ सिर्जना र साहित्यको पक्षमा उभिरहने विश्वास व्यक्त गर्दछ ।

अङ्क ३४ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि फोटोमा क्लिक गर्नुहोस् ।

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)

लघुकथाकार शोभा अधिकारीको आमाको आँखा नामक लघुकथा सङ्ग्रह पहिलो कृतिको रुपमा २०८२ सालमा प्रकाशित भएको छ । यसभित्र उनले लेखेका मृत्यु, शङ्का, मेरो राजा, बच्चा, मातृभूमि, थर, उपहार ४२ वटा लघुकथा राखिएका छन् । मृत्यु शीर्षकको पहिलो लघुकथामा हाम्रो विद्याले पनि काम गरेन । आज पनि म बारबार हजुरबाको उही प्रश्न सम्झिरहन्छु धन ठुलो कि विद्या ठुलो ? भनेर प्रश्न गरिएको छ । शङ्का शीर्षकको लघुकथामा उनीलाई एक्लै कोठामा छोडेर हिँडेको पनि दुई दिन भइसकेको थियो । रातिको ड्युटी एमआरपी पासपोर्ट बनाउन नेपाली दुतावास जानै पर्ने बाध्यता थियो । उनी पढ्छु त भन्थिन् तर चौबिसै घण्टा फेसबुक, ट्विटर, इमो, भाइबर र म्यासेन्जरमा देखिन्थिन् । तैपनि मलाई सम्पर्क गरिनन् भनेर शोभाले लेखेकी छिन् । 

यो लघुकथाको आकार सानो भए पनि विचार र सन्देश प्रवाहमा फराकिलो दृष्टिकोण हुने लघुकथाको सामर्थ्यले नै पाठकलाई प्रभावमा पारेको छ । लघुकथाको विषय, सन्दर्भ, उठान, द्वन्द्व, उत्कर्ष, परिणाम जति प्रभावकारी बनाउन सक्यो, उति नै लघुकथा शक्तिशाली बन्दछ । लघुकथाकारले भाषिक मिठास सहित सानो आकारमा कथावस्तुको सूक्ष्म प्रस्तुति, न्यून व्याख्यान र चरित्र चित्रण, व्यङ्ग्यात्मक समापन सहितको मुक्तकीय झड्का दिनसक्दा लघुकथा शक्तिशाली हुन्छ ।

मेरो राजा शीर्षकको लघुकथामा बिहेको दिन जोनले कानमा खुसुक्क भन्यो । लाजले भुतुक्क भएँ । राजासँग गला मिलाएर जग्गेमा बस्न पाएको भए झन् कति राम्रो देखिन्थे होला ? मेरो बेहुला राजा मनमनै भनेँ । बच्चा शीर्षकको लघुकथामा एकाएक जीवन हरायो । दुई दिनसम्म भाउजूले मलाई कोठाभित्र थुनी । भोकले रनथनिन्थे, भित्ता कोपार्थे, पेट मिच्थे, उफ्रन्थे, कराउँथे । कोही आउँदैन थिए । बाबु बाबु भन्थे । ऊ पनि मेरो आँसु पुछ्न आएन भनेर लेखिएको छ । 

विश्लेषण

 

१. लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले 'इमान' लघुकथाको शल्यक्रिया

नेपाली लघुकथा क्षेत्रका सशक्त हस्ताक्षर महेन्द्र नेउपानेद्वारा सिर्जित 'इमान' एक सुगठित, मर्मस्पर्शी र शिल्पगत रुपमा उत्कृष्ट लघुकथा हो । यस लघुकथाले बालमनोविज्ञानको गहिरो चिरफार गर्दै मानवीय मूल्य र नैतिक चेतको सुन्दर उद्घाटन गरेको छ । लघुकथा विधाका स्थापित शास्त्रीय एवं आधुनिक मानदण्ड र सौन्दर्यशास्त्रीय कसोटिहरूका आधारमा यस लघुकथाको विमर्श तलका उपशीर्षकहरूमा गरिएको छ–

१. शीर्षकको सार्थकता र प्रतीकात्मकता– 

'इमान' शीर्षक आफैँमा सङ्क्षिप्त, अर्थपूर्ण र कसिलो छ । सामान्यतया 'इमान' शब्दले इमानदारिता, नैतिकता र निष्ठालाई बुझाउँछ । लघुकथाको केन्द्रमा एउटा बालकको बालसुलभ चुलबुले प्रवृत्ति (आमाको थैलीबाट पैसा चोर्नु) र अन्ततः उसको अन्तस्करणमा जागृत भएको 'इमान' (पछुतोसहित पैसा फिर्ता गर्नु) लाई देखाइएको छ । बालहठ र नैतिक चेतबीचको द्वन्द्वलाई यो शीर्षकले पूर्ण रुपमा प्रतिनिधित्व गर्दछ । तसर्थ, लघुकथाको उद्देश्य र कथ्यलाई बोक्न यो शीर्षक पूर्णतः सफल र सार्थक छ ।

२. कथानक विन्यास र तीव्र गतिशीलता–

लघुकथा विधाको पहिलो सर्त नै यसको सङ्क्षिप्तता र तीव्र गतिशीलता हो । 'इमान' मा अनावश्यक विवरणात्मकता कतै छैन । लघुकथाको सुरुवात नै उत्कण्ठा पैदा गर्ने गरी 'द्रुत सुरुवात'बाट हुन्छः

– “उसले दायाँबायाँ नजर घुमाउँदै आमाको थैलीबाट एउटा सिक्का खुसुक्क निकाल्यो ।”

यो सुरुआती वाक्यले पाठकको ध्यान तुरुन्तै तान्छ । त्यसपछि लघुकथा बजारको यात्रा हुँदै अगाडि बढ्छ र अन्त्यमा आकस्मिक मोड सहित टुङ्गिन्छ । घटनाहरूको शृङ्खला निकै कसिलो छ र यसमा कुनै पनि भद्रगोल वा फितलोपन छैन ।

३. बालमनोविज्ञानको जीवन्त चित्रण– 

लेखकले यस लघुकथामा बालमनोविज्ञानको असाध्यै सूक्ष्म र यथार्थपरक चित्रण गरेका छन् । बालकले पैसा चोरेपछि बुनेका सपनाहरू– गुलगुलिया र बरफ खाने, अनि बाँकी चार आनाले पेन्सिल किन्ने, त्यस समयको बालसुलभ आवश्यकता र चाहनाका जीवन्त उदाहरण हुन् । पैसा चोरेपछि उत्पन्न हुने खुसी, तर आमाको अगाडि पर्दा हुने डर र छटपटीलाई लघुकथाले सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)

"यार ! तेरे बापू के जरा–सा डाँटने–फटकारने पर तू तो बडे जोश में शहर यह कहकर गया था कि नौकरी करेगा । अब कभी भी खेती–बाडी नहीं करेगा । फिर वापस इतनी जल्दी क्यों आ गया?” किशन ने कैलाश से पूछा ।

“यार ! अब तुझसे क्या छुपाना । वहाँ फेक्ट्री का मालिक मुझे बार–बार डाँटता–फटकारता रहता था, इसलिए मैं नौकरी छोड़कर वापस गाँव आ गया ।”

“यार ! यहाँ तेरे बापू भी तो तुझे डाँटते–फटकारते हैं?”

“यार ! फेक्ट्री मालिक के डाँटने–फटकारने और बापू के डाँटने–फटकारने में बहुत अन्तर है ।”

“क्या अन्तर है?” मैंने उत्सुकतावश पूछा ।

“यार ! फेक्ट्री के मालिक की डाँट–फटकार में सिर्फ और सिर्फ गुस्सा होता था । जबकि बापू की डाँट–फटकार में प्यार छुपा होता है ।”

- सूर्यदेव नगर, इन्दौर (भारत)

..............................................................................‍

..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।