शान्ति ‌कंडेल न्यौपानेका चार कविताहरू

 विदेशको वाध्यता

मेरा आँखा ओसिला छन् बाढी पैरो देख्दा रुन्छु कहिले जिन्दगीका झाडी मैलो देख्दा केराघारी बन्न पुग्छु कहिले बन्छु केको आँधी चल्दा जिन्दगीमा खोजेको छु टेको चारैतिर मायाजाल बुन्न मन लाग्छ पालमुनि बस्न पाए पानी आफैँ भाग्छ त्यसै त्यसै ओइलाएर बस्नुपर्छ घर सबै गए विदेशमा छैनन् वरपर एयरपोर्टमा दिन दिन विदेशीको लर्को नेपालको बसाइ पनि हुन थाल्यो चर्को आजभोलि चाडबाड ओइलिएको देख्दा खुसी छैनन् कोही पनि फेसबुकमा भेट्दा टाढैबाट निधारमा टीका थाप्नुपर्छ बुझ्दै जाँदा बस्तीतिर अब चाप्नुपर्छ नेपालमा उठाएनन् चिया खा’को कप खै कसरी पूरा गर्छन् लगाएको गफ ? नेपालका सबै चाड आफ्नै जस्ता थिए न्वारन बिहे व्रतबन्ध विदेशीले लिए मुखमा आउँछ झुन्डेको छ परदेशी भयौ कहाँ पाऊँ ? कता खोजौँ ? घरदेशी गयौ !

*****

म किन लेख्छु ? (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)

लेखन मेरा आफ्ना विचार, भावना र गहिरो अनुभूतिहरू अभिव्यक्त गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम हो । मानव मनमा पलपलमा अनेकौँ विचार र तरङ्गहरू जन्मिरहेका हुन्छन् तर ती सबै कुरालाई मुखबाट मात्र व्यक्त गर्न सम्भव हुँदैन । तसर्थ तिनै आन्तरिक भावना, जीवनका भोगाइ र वैचारिक चिन्तनलाई जीवन्त र सुरक्षित रूपमा अभिलेख गर्ने एक मात्र अचुक माध्यम लेखन नै हो ।

मेरो लेखनले मलाई आफ्नो अस्तित्व, माटो र पहिचानसँग निरन्तर जोडिराख्छ । जीवनको गतिशील यात्रामा देखिएका, भोगिएका र अनुभूत गरिएका सुख–दुःख, आशा–निराशा तथा समाजका विविध पक्षहरूलाई अक्षरमा उतारेर पाठकमाझ पुर्‍याउन पाउँदा मलाई असीम आत्मसन्तुष्टि मिल्छ । लेखनले मेरो मनलाई हलुङ्गो बनाउनुको साथै पाठकहरूलाई समेत नयाँ ढङ्गले सोच्न, बुझ्न र आत्ममूल्याङ्कन गर्न प्रेरित गर्छ भन्ने दृढ विश्वास ममा छ ।

साहित्य र समाज एकापसका परिपूरक हुन् । समाजमा व्याप्त विकृति, विसङ्गति, अन्याय र असमानताप्रति आम नागरिकलाई सचेत गराउनु एक सजग लेखकको मुख्य दायित्व हो । शब्दको शक्तिमार्फत समाजमा सकारात्मक चेतनाको सञ्चार गर्न र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षणमा योगदान दिन सकिन्छ । यही गहन उद्देश्य प्राप्तिका लागि मेरो कलम अविचलित रूपमा चलिरहन्छ ।

विशेषगरी दुई हरफमा पूर्ण हुने टुक्का कविता, गद्य कविता, छन्द कविता, लघुकथा, हाइकु, मुक्तक, उदक, झिल्का कविता लगायत विभिन्न साहित्यिक विधामार्फत म आफ्नो सिर्जनात्मक ऊर्जाको प्रयोग गर्छु । सिर्जनाले मलाई आत्मिक आनन्द दिन्छ, नयाँ चिन्तन जन्माउँछ र जीवनलाई बढी अर्थपूर्ण र उद्देश्यमूलक बनाउँछ । लेखन मेरा लागि आत्मअन्वेषण र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हो ।

यसर्थ, आफ्नो मनको आवाज बोल्न, समाजसँग निरन्तर संवाद गर्न, सकारात्मक चेतना फैलाउन र समयको प्रवाहसँगै आफ्ना अनुभूतिहरूलाई अक्षराङ्कन गरी सुरक्षित राख्न म लेख्छु । शब्दहरू नै मेरा सच्चा साथी हुन् र लेखन मेरो जीवनयात्राको एक अभिन्न हिस्सा बनेको छ ।

– धुनिबेसी नगरपालिका ९, धादिङ, हाल : युएई

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

व्यक्तित्व (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)

आधुनिक नेपाली कथा–परम्पराको 'नवचेतनाको युग’ (सं. २०२०–३९) मा कथाकार किशोर पहाडी (सं. २०१३) देखा परेका हुन् । उनको पहिलो कथा हो 'म के जवाफ दिऊँ’ (सं. २०२८) जुन 'नयाँ सन्देश’ मा छापिएको थियो । सिभिल इन्जिनियरिङ विषयमा प्रवीणता प्रमाणपत्र तह उत्तीर्ण गरेका उनको अभिरुचि साहित्यिक पत्रकारिता, सम्पादन कला, अभिनय, निर्देशन, अनुवाद कार्य र फोटोग्राफीमा रहेको पाइन्छ । उनी साहित्यिक तथा सांस्कृतिक संघ–संस्थाहरूसँग आबद्ध छन् । उनी 'साझा पुरस्कार’ (सं. २०४५), 'राष्ट्रिय युवा वर्ष मोती पुरस्कार’ (सं. २०४७), 'मैनाली कथा पुरस्कार’ (सं. २०६३) आदिद्वारा सम्मानित भइसकेका छन् ।

उनका प्रकाशित कथासङ्ग्रहहरू हुन् ।

घर – खण्डहर : कथासङ्ग्रहः २०३७

बाँच्नु र बाँचेकाहरू : कथासङ्ग्रह : २०३७

कथा–कोण : संयुक्त कथासङ्ग्रह : २०४३

विशुदाइ : कथासङ्ग्रह : २०४५

अध्याय : सम्पादित लघुकथासङ्ग्रह : २०४७

किंवदन्ती : लघुकथासङ्ग्रह : २०५३

शहरमा बत्ती निभेको बेला : कवितासङ्ग्रह : २०५३

एकैसाथ हाँसौं : अनुवादित कथासङ्ग्रह : २०५५

सर्वज्ञ र सेक्स : कथासङ्ग्रह : २०५५

लम्लम्ती दम : बालकथासङ्ग्रह : २०५७

त्यो तलाको मालिक : अनुवादित कथासङ्ग्रह : २०५९

आ–आफ्नो भाग : : बालकथासङ्ग्रह : २०६१

हाँस र फुच्ची केटी : : बालकथासङ्ग्रह : २०६६

मुग्ध सिम्फोनी : कथासङ्ग्रह : २०७०

अन्नपूर्णको भोज (मनुब्राजाकी) : सम्पादन : २०७०

शनिवारको साथी : बालकथासङ्ग्रह : २०७३ 

रोजा कथाहरू : कथासङ्ग्रह २०७५

****

'सिर्जनशील किशोर पहाडीॅ – डा. शेखर कुमार श्रेष्ठद्वारा सम्पादित  २०८०

किशोर पहाडी कविता विधाका पनि स्रष्टा हुन् ।

किशोर पहाडी मान्छेभित्रको निकृष्ट मानसिकता वा मनोभावलाई उदाङ्गो पार्ने संवेदनशील कथा–स्रष्टा हुन् । उनी मान्छेलाई नैतिक गुणहीन, स्वार्थी, ईर्ष्यालु, आडम्बरी, पाखण्डी, दम्भी, कपटी, पक्षपाती र अत्यन्त दुराग्रही देख्दछन् अर्थात् उनी मान्छेभित्र पाशविक र बर्बर प्रवृति रहेको देख्दछन् । उनी जीवनलाई सङ्गति अर्थात् हिसाब नमिलेको मृत्यु उन्मुख एउटा गतिविधि मात्र ठान्दछन् । उनी के देख्दछन् भने दम्भ, आडम्बर र निकृष्ट सोचका कारण मान्छे व्यक्तिवादी बनेर अरूका कुरालाई महङ्खव नै नदिने भइसकेका छन् ('सल्लाह’ कथा), त्यसरी नै मानिसहरू एकले अर्कालाई अवमूल्यन गरेर आफ्नै मात्र अहम् साँचेर बाँचिरहेका छन् ('साबुन’ कथा) र अरूलाई माध्यम बनाएर मान्छे आफ्नो व्यक्तिवादी सोचलाई मात्र प्राथमिकता दिन प्रवृत्त छन् ('साथ’ कथा) । यसै सन्दर्भमा उनको 'बाह्रखरी’ कथाको यो अंश हेरौं :

लेख (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)

१. विषयप्रवेश

साहित्यमा मुख्यतया चारओटा विधाहरूको सैद्धान्तिक अध्ययनले पूर्णता पाउन थालेको छ । तिनमा कविता, नाटक, आख्यान र निबन्धजस्ता विधाहरू रहेका छन् । कविताका रूपमा फुटकर कविता, खण्डकाव्य र महाकाव्यको अध्ययन गरिन्छ । तर, तिनीहरू सैद्धान्तिक दृष्टिले आपसमा जति नजिक छन् त्यति नै तिनका बीचमा केही अन्तरहरू रहेका छन् । त्यस्तै नाटकसँगै एकाङ्कीको अध्ययन गरिए पनि दुबैका बीचमा समानता र भिन्नताका अभिलक्षणहरू पाइन्छन् । त्यसैगरी आख्यानात्मक प्रकृतिका उपन्यास र कथाहरूको पनि पृथक् पृथक् विधागत अस्तित्व रहेको छ । निबन्धचाहिँ पछिल्लो चरणमा स्थापित साहित्यको कान्छोजस्तो गद्यात्मक विधा हो । सामान्यतया यी कुनै पनि विधाभित्र वा उपविधाका रूपमा लघुकथाको चर्चा गरिँदैन ।

लघुकथा आख्यानात्मक प्रकृतिको हुने भएकाले यसको सम्बन्ध उपन्यास र कथासँगै धेरै हदसम्म गाँसिएको छ । त्यसमा पनि कथा शब्दका अगाडि लघु शब्दको प्रयोग भएबाट यसको निकटतम सम्बन्ध कथा विधासँग रहेको सङ्केत हुन्छ । त्यसैले पनि यसमा कथा विधामा जस्तै अनेक संरचक घटकहरू रहेका हुन्छन् । तर, लघुकथा स्वयंमा कथा विधाको अन्तरभेदचाहिँ नभएकाले यसलाई कथाकै प्रकृतिजस्तो भए पनि स्वतन्त्र आख्यानात्मक प्रविधाका रूपमा लिने गरिन्छ ।

२. लघुकथाको परिचय

लघुकथाको शाब्दिक अर्थ छोटो वा सानो कथा भन्ने हो । यसमा तत्सम स्रोतका लघु र कथाजस्ता दुई पदको मेल भएको छ । शाब्दिक अर्थका दृष्टिले सानो कथा नै लघुकथा भनिए पनि वास्तविक रूपमा यसको अभिप्राय केही विशिष्ट प्रकृतिको रहेको छ । कथाका दीर्घतर, दीर्घ र लघुजस्ता भेदहरू हुने गर्दछन् । यहाँ लघुकथाको तात्पर्य ती कथागत भेदका रूपमा नभई स्वतन्त्र विधागत पहिचानसँग गाँसिएको छ । त्यसैले लघुकथाको अङ्ग्रेजी रूपान्तरण सर्ट स्टोरी नभई मिनी सर्ट स्टोरी वा माइक्रो स्टोरी हुने गर्दछ । अथवा, अङ्ग्रेजीमा लघुकथाको अभिप्रायसँग गाँसेर सर्ट सर्ट स्टोरी वा लिटिल सर्ट स्टोरी आदि नामहरू पनि प्रयोग हुने गरेका छन् ।

पूर्वीय संस्कृत साहित्यका आदिम ग्रन्थहरूदेखि नै लघुकथाका अनेक प्रयोगहरू हुँदै आएका छन् । संस्कृतको प्राचीनतम ग्रन्थ ऋग्वेदका सूक्तहरूदेखि अथर्ववेदका मन्त्र हुँदै उपनिषद्–ब्राह्मण ग्रन्थहरूसम्ममा समेत कथात्मक संरचनाको स्वरूप विकसित हुन थालेको पाइन्छ । त्यस्तै जातक कथा, पञ्चतन्त्र, हितोपदेश, बेताल पञ्चविंशतिका, सुकसप्तति आदि ग्रन्थहरूमा पनि कथात्मक संरचनाको विकास भएको पाइन्छ । यस्ता कथाबीज वा कथात्मक स्वरूपहरूलाई संस्कृतमा अद्भुत कथा, लोककथा र कल्पित कथाजस्ता अनेक भेदहरूअन्तर्गत पनि चर्चा गरिएको पाइन्छ । खासगरी वैदिक साहित्यका आख्यानमूलक सूक्तहरू, नीतिपरक एवम् औपदेशिक प्रकृतिका पौराणिक आख्यानचूर्णकहरू वा पञ्चतन्त्र, हितोपदेशलगायत अनेक ग्रन्थहरू लघुकथाकै सन्दर्भमा देखा पर्दछन् । यसरी पूर्वीयमा लघुकथात्मक प्रकृतिका अनेक स्रोतहरू विद्यमान रहे पनि लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चाचाहिँ प्रारम्भ भएको पाइँदैन ।

लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चा पाश्चात्य जगतबाटै भएको हो । सन् १९५० को दशकदेखि पाश्चात्य जगत्का अनेक विद्वानहरूबाटै लघुकथासम्बन्धी अभिमतहरू प्रकट भएको मानिन्छ । त्यस्तै इसपका नीतिकथा र बाइबलका आख्यानात्मक सूक्तहरूलाई पनि त्यहाँ लघुकथाकै रूपमा विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । जे होस्, प्रारम्भदेखि वर्तमानसम्म आइपुग्दा लघुकथाको एउटा विधागत पहिचानसम्बन्धी मापदण्ड तयार हुन थालेको अवस्था छ र यसबारे विभिन्न विद्वानहरूले आआफ्ना अभिमतहरू पनि राख्दै आएका छन् । त्यस्ता केही परिचायत्मक किसिमका उल्लेखनीय कथनहरू यसप्रकार छन् :

लघुकथा संसार अङ्क ३५