Saturday, October 31, 2026
कविता संसार मासिक अङ्क ३७ (सम्पादकीय)
साहित्य मानिसको मन, समाज र समयको आवाज हो । यसले जीवनका सुखदुःख, आशा, पीडा र परिवर्तनका आकाङ्क्षालाई शब्दमा उतार्छ । त्यसैले साहित्यको संरक्षण र विकासमा स्रष्टा, पाठक तथा साहित्यिक संस्थाहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यही साहित्यिक यात्रामा 'कविता संसार' अनलाइन मासिक नेपाली कवितालाई पाठकमाझ पुर्याउने उद्देश्यका साथ अघि बढिरहेको छ । नयाँ प्रतिभालाई अवसर दिनु, स्थापित स्रष्टाका सिर्जनालाई पाठकसमक्ष ल्याउनु र विविध विचार तथा अनुभूतिलाई एउटै मञ्चमा जोड्नु हाम्रो प्रयास हो । डिजिटल माध्यमले आज स्वदेशदेखि प्रवाससम्मका स्रष्टा र पाठकलाई जोड्ने अवसर दिएको छ ।
तर साहित्यको मूल्य प्रकाशन र लोकप्रियतामा मात्र सीमित हुँदैन । सिर्जनाको मौलिकता, भाषाको मिठास, विचारको गहिराइ र जीवनप्रतिको संवेदनशीलता उत्तिकै आवश्यक छन् । त्यसैले गुणस्तरीय सिर्जनाको सम्मान र स्वस्थ साहित्यिक संस्कृतिको विकासमा हामी सबै सचेत हुनुपर्छ ।
'कविता संसार' कविता प्रकाशन गर्ने माध्यम मात्र नभई स्रष्टा र पाठकबीचको साझा चौतारी बन्न चाहन्छ । नेपाली माटो, जनजीवन, भाषा र संस्कृतिका विविध स्वरलाई स्थान दिँदै नेपाली कविताको समृद्ध परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु हाम्रो दायित्व हो ।
हामी विश्वास गर्छौँ—स्रष्टाको सिर्जना, पाठकको माया र साहित्यप्रतिको साझा प्रतिबद्धताले हाम्रो यात्रा अझ सार्थक बन्नेछ । आउनुहोस्, मौलिक सिर्जनाको सम्मान गर्दै नेपाली कविताको उज्यालो यात्रामा सहयात्री बनौँ ।
अङ्क ३७ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि फोटोमा क्लिक गर्नुहोस् ।
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।
Tuesday, October 13, 2026
विश्लेषण (अङ्क ३९ मा प्रकाशित)
लघुकथा सौन्दर्यशास्त्रको तराजुमा 'हिसाब' लघुकथा
विन्दु पौडेल वस्तीद्वारा रचित लघुकथा ‘हिसाब’ मानवीय अतिक्रमण र प्रकृतिको मौन प्रतिशोधको संवेदनशील तानाबाना बुझिएको एक विशिष्ट रचना हो । प्रस्तुत लघुकथालाई लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रको कसीमा राखेर विश्लेषण गर्दा यसमा भाव, शिल्प र जीवनदृष्टिको दुर्लभ सङ्गम भेटिन्छ ।
क) कथानकीय सुगठन र संक्षिप्तता–
सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिमा लघुकथा आकारमा छोटो तर भावमा विराट् हुनुपर्छ । ’हिसाब’ ले अनावश्यक भूमिका वा विस्तार नलिई सोझै घटनाको तीव्रतालाई समातेको छ । सन्तलालको भौतिक स्थिति (बारीको कान्लामा अडेस लागिरहेको) र मानसिक यात्रा (सात समुद्रपारिको अनुभूति) को छोटो दृश्यविधानबाटै लघुकथाको उठान हुन्छ । लघुकथाकारले शब्दको मितव्ययिता अपनाउँदै थोरै शब्दमा ठूलो आयाम उनेकी छन् ।
ख) पात्रविधान र प्रतीकात्मकता–
यस रचनामा सन्तलाल भौतिक पात्रका रुपमा उपस्थित छन् भने आमा र प्रकृति प्रतीकात्मक पात्रका रुपमा प्रस्तुत भएका छन् । सन्तलाल आम मानव चेतनाका प्रतिनिधि हुन्, जसले विकास र महत्त्वाकांक्षाका नाममा प्रकृतिको दोहन त गरे, तर अन्त्यमा विनाशको मुखमा पुगे । आमालाई प्रकृतिको विम्ब बनाइनुले कथाको भावगाम्भीर्यलाई उचाइ दिएको छ । आमाको सहनशीलता, त्याग र बेमौसमी समर्पणलाई प्रकृतिको उदारतासँग जोडिनु रचनाको सशक्त पक्ष हो ।
ग) द्वन्द्व र चरमोत्कर्ष (क्लाइम्याक्स)–
लघुकथामा आन्तरिक र बाह्य दुवै द्वन्द्व छ । एकातिर मानिसको भौतिक महत्त्वाकांक्षा छ भने अर्कातिर प्रकृतिको अनन्त सहनशीलता । मानिसले प्रकृतिका छातीमा परेड खेलेको र उसको सौन्दर्यलाई कुरुप पारेको प्रसङ्गले मानिस र प्रकृतिबिचको द्वन्द्वलाई सघन बनाएको छ । कथाको चरमोत्कर्ष अति भएपछि खति हुन्छ भन्ने चेत र प्रकृतिको मौन प्रतिशोधमा पुगेर ठोकिन्छ ।
घ) शैली, विम्ब र भाषासौन्दर्य–
लघुकथाको मूल तागत यसको कलात्मक, शालीन र लालित्यमय भाषाशैली हो । बेमौसमी फुलिदिइन्, झुलिदिइन्, आमाको चित्कार, कोखामा हानेर सबुत सिकाउनु जस्ता बिम्बहरूले पाठकको संवेदनालाई झंकृत बनाउँछन् । भाषामा एक प्रकारको काव्यिक तरलता र आन्तरिक लय छ, जसले पाठकलाई दृश्यसँगै अनुभूतिमा बगाउँछ ।
ङ) प्रतीकात्मक सन्देश र दर्शन–
लघुकथाको अन्तिम वाक्य ’प्रकृतिले मौन बसेर पनि आफ्नो हिसाब चुकाउँछ’ नै यस कथाको केन्द्रीय चौकाउने मोड र प्राण हो । बिउँझिनुको प्रसङ्गले मानिसको अज्ञानता र चेतनाको जागरणलाई इङ्गित गर्छ । प्रकृतिमाथि गरिएको अत्याचारको हिसाब प्रकृतिको आफ्नै नियमले गर्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई कथाले निकै सुन्दर ढङ्गले उद्घाटन गरेको छ ।
च) निष्कर्ष–
विन्दु पौडेल वस्तीको ‘हिसाब’ लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रीय मापदण्डमा पूर्ण रुपमा खरो उत्रेको छ । संक्षिप्तताभित्र विशालता, शालीनताभित्र कडा प्रहार र भाषाको लालित्यभित्र जीवनको गम्भीर दर्शन समेट्न सक्नु नै यस लघुकथाको मुख्य सौन्दर्य हो ।
हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३९ मा प्रकाशित)
भूकम्प के अप्रत्याशित हादसे ने एक बार फिर उनकी सुप्त संवेदनाओं को जगा दिया और वे इस हादसे के पीडित लोगों की मदद के लिए तडप उठे ।
अब उन्हें ऐसे मसीहाओं की तलाश थी जो उन्हें इस सद्कार्य में कंधे से कंधा मिलाकर उनका साथ दे सकें । और किसी ने सच ही कहा है, "जहां चाह, वहां राह"। उनकी यह चाह भी जल्दी ही पूरी हो गई । उनकी पहचान के चार – पांच युवक उनके इस सद्कार्य में सहयोग के लिये उनके साथ हो लिये ।
भूकम्प पीडितों के प्रति लोगों के दिल में उपजी संवेदना उनसे देखी न गयी । लोग दिल खोलकर उनकी मदद करने लगे । कुछ ही दिनों में उनकी अपेक्षा से कहीं अधिक सहयोग राशि इकठ्ठा हो गयी । उसे देख उनकी बांछें खिल गयीं । और उनके दिल में उदित मानवीय संवेदनाओं का वह सूरज, जो भूकम्प पीडितों की जिंदगी में एक नई सुबह बनकर आया था, ढलने लगा । देखते ही देखते वहां अंधियारा छा गया और तथाकथित मानवीय संवेदनाओं का वह मसीहा, उस स्याह अंधेरे में जाने कहां गुम हो गया । सुबह जब दानवीरों तक यह खबर पहुंची, तो वे स्वयं को ठगा महसूस करने लगे ।
पीडितों को अब भी उन मसीहाओं की तलाश थी जो उनके घावों पर संवेदनाओं का मरहम लगा सकें ।
– जूना बाजार, मक्सी जिला – शाजापुर (म.प्र.) भारत
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।
हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३९ मा प्रकाशित)
सुमन की मुलाकात हाल ही में काँलोनी में नई–नई आई सुधा से पार्क में हुई । दोनों आपस में बातें करती–करती टहल रही थी । उसी समय सुमन का मोबाईल बजा, सुमन की उम्र थोडी ज्यादा थी, उसे थोडी सी सुनने की दिक्कत थी, जिस कारण वह मोबाईल का स्पीकर आँन करके बोली– "हैलो, कैसी हो, ठीक तो है ना ? कैसे फोन किया ?" दूसरी तरफ से आवाज आई– "हाँ, ठीक हूँ, सुबह छत पर टहल रही थी, दो दिन से आपसे बात नहीं हुई, इसलिए बस यूँ ही फोन कर लिया ।"
सुमन ने फिर कहा– "इन दिनों अच्छे से खाने–पीने का ध्यान रखा करो । हाँ थोडी गर्मी भी ज्यादा है । धूप में मत निकला करो, प्रेग्नेंसी में नारियल का पानी पीना अच्छा रहता है, रोज पिया करो, कोई दिक्कत हो तो तुरन्त फोन करना, मैं आ जाऊँगी ।"
"हाँ–हाँ, दिक्कत होगी तो आपको जरूर बुलवा लूंगी, अभी सब ठीक है, वो नीचे से आवाज लगा रहे है, मैं फिर फोन करुँगी ।" – कहते–कहते फोन काट दिया ।
फोन कटा तो सुधा बोली– "बहिन, चलूं मैं, बहुत देर हो गई ।" चलते–चलते सुधा ने फिर प्रश्न किया – "आपकी बेटी कहाँ रहती है ? दामाद क्या करते हैं ?" सुमन ने मुस्कुरा कर कहा – "मेरे दो बेटे ही हैं ।"
– सवाई माधोपुर, राजस्थान ३२२००१ भारत
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।