लघुकथा (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

 ऊ सँग मूल गेटमा जम्काभेट भयो । 

‘कता जान लाग्यौ ?’ उसले सोध्यो । 

‘माथि ।’ गेटभित्रको ठूलो भवनको माथिल्लो तलातिर देखाउँदै मैले भनेँ ।

‘किन ?’ उसले फेरि प्रश्न तेर्स्यायो । 

‘म सत्ता भेट्न हिँडेको ।’ मैले मेरो भित्र जानुको उद्देश्य बताएँ ।

‘किन? के तिमी मान्छे होइनौ र ?’ उसले आधा व्यङ्ग्य र आधा आक्रोश मिश्रित शैलीमा सोध्यो ।

‘के तिमीलाई म मान्छे जस्तो लागेन ? कि तिमी मान्छे र अरु प्राणी चिन्न छोड्यौ ?’ मैले पनि अलिकति व्यङ्ग्य मिश्रित प्रश्न नै तेर्स्याएर उसलाई उत्तर दिएँ ।

‘तिमी मान्छे हौ भने माथि नजाऊ ।’ उसले आधा चेतावनी र आधा अनुरोधको भाषामा भन्यो ।

‘किन ?’ मैले उसमाथि फेरि प्रश्न तेर्स्याएँ । 

‘तिमी मान्छे परेछौ । सत्ताले मान्छे चिन्दैन, दास मात्र चिन्छ । म पनि भर्खर माथि गएर आएको । तर उसले मलाई चिनेन ।’ यसपटक उसले अलि गम्भीर भएर भन्यो ।

मैले भवनको माथिल्लो तलातिर हेरेँ ।

एकजना राजर्षी ठाँटमा अग्लो कुर्सीमा गजधम्म बसेको थियो, जसको आँखा नै थिएन ।

अरु केही भने कुर्सीमा बस्नेको दर्शनका लागि लामवद्ध थिए, उनीहरूको त झन टाउको नै थिएन । 

..............................................................................‍

..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई

जीवित राख्नका लागि तपाईंको 

आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

म किन लेख्छु ? (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

म किन लेख्छु ? यो प्रश्न सरल, सहज र सामान्य प्रतीत भए तापनि यथार्थमा त्यस्तो छैन । गहिरिएर हेर्दा यही प्रश्नमा अनेक प्रश्न गुजुल्टिएका देखिन्छन् । कुनै एकलाई समात्दा बाँकी छुट्ने डर ! एकाङ्गी उत्तरले कसलाई झुक्याउनु छ र ! ‘तँ किन लेख्छस् ?’ सोधिएको भए पो झारा टार्न केही गन्गनाई पन्छन मिल्थ्यो । लौ, दुनियालाई त झुक्याउन सकिएला, आफैबाट उम्कनु कसरी ?

‘आफ्नै आनन्दका लागि लेख्छु’ भनुँ, ‘त्यसो भए अरूलाई किन सुनाउँछस् ? किन सञ्चारमाध्यममा छाप्छस् ?’ ठडिएका औंलाले मुखमा बुझो लाग्ने डर ! ‘परहिताय लेख्छु’ भनुँ, ‘कसको कल्याण भएको देखिस् ?’ प्रश्नले चिमोट्छ । ‘चिन्ता मेट्न लेख्छु’ भनी अझ प्रस्ट्याउँदै ‘यसले व्यष्टिचिन्ता समष्टिचिन्तामा परिणत भई चिन्ताहरणको बुटी पहिल्याउन मद्दत पुर्‍याउँछ’ भनुँ भने ‘के चिन्ता मेट्न मात्रै लेख्छस् ?’ अन्तरात्माबाट बच्न कहाँ कुलेलम ठोक्नु ! 

बाले हात समाएर ‘क’ को धर्को तान्न सिकाएदेखि लेख्न थालिएको हो । ‘म किन लेख्छु ?’ सोधाइसँगै ‘के, के लेखेँ, के, के लेख्छु र के, के लेख्नेछु ?’ जस्ता सवाल पनि ठडिनेरहेछन् । यो ‘के–के’ को उत्तर दिन ‘मैं हुँ’ भन्नेलाई समेत सकस पर्दो हो ! कोही कसैको प्रभाव, दबाब वा प्रलोभनमा लेख्दा होलान्, आग्रह, पूर्वाग्रहबाट पनि कतिको सकसक मेटिंदो हो । इनामै हात पार्न पनि कतिका जाँगर चल्दा हुन् ? धत्, प्रश्न ‘अरूले किन लेख्छन् ?’ होइन नाथे, ‘म किन लेख्छु ?’ भएकाले नजाने बाटामा किन गिदी चलाइरहनु ! 

जाँच, चिठी, निवेदन, प्रतिवेदन कहाँ, कहाँ के, के लेखिए, लेखिए । पेशै पत्रकारिता भएपछि त झन् यही लेखनले पेटपालो पनि गरेकै छ । फुर्सतको साहित्य लेखनबाट पनि यदाकदा नैवेद्य हात पर्नुलाई के सम्झनु ! के नैवेद्यका लागि मात्रै लेख्छु त ? यसको पनि ठाडै उत्तर आउँछ– ‘अहँ’ ! 

‘म किन लेख्छु ?’ विषयमा कहिले घोत्लिइएन । हो, बेलाबखत ‘लेखेर मात्र यहाँ केही नहुनेरहेछ, अब लेख्दिन’ चाहिं बोलिएकै हो । यो बोली पनि क्षणभङ्गुर, मसानवैराग्यमै सीमित रह्यो । नानीदेखि लागेको बानी सितिमिती किन छुट्थ्यो र ! ‘कुरीति, बेथिति, अनीति र कुनीतिविरुद्ध लेख्छु’ भनुँ ‘किन, तेरा मनका तरङ्ग चाहिँ लेख्दैनस् र ?’ स्वाभाविक प्रश्न उब्जन्छ । हुन पनि रोग, भोक, शोक, माया, अनुराग, छटपटी, असामर्थ्य आदि पाटामा लेखिरहिएकै छ । कीर्तिका लागि मात्रै लेख्छुभन्दा पनि पूरै सही लाग्दैन । 

‘स्फुरण हुनाले लेख्छु’ भनुँ यो पनि पूर्णसत्य कहाँ हो र, त्यसपूर्व जीवन, जगत्‌का रङको छाप अभ्यन्तरमा उत्रनुपर्ने होला नि ! मेरो लेखनको ध्येय, श्रेय र प्रेय मानवीय स्वभावजन्य खोजीको निरन्तरता पो हो कि ! अथवा, अनन्त यात्रामा अन्तर्मनको सुमधुर बसीबियाँलो ? कुनै दिन खुट्टिएछ भने नढाँटी भनुँला, अहिलेलाई क्षमायाचना ! 

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई

जीवित राख्नका लागि तपाईंको 

आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

व्यक्तित्व (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

आधुनिक नेपाली कथा–परम्पराको 'नवचेतनाको युग’ (सं. २०२०–३९) मा कथाकार महेश प्रसाईं (सं. २०१३) देखा परेका हुन् । उनको पहिलो कथा हो 'उपहार’ (सं. २०२९) जुन 'झलक’ सामायिक सङ्कलनमा प्रकाशित भएको थियो । एम.बी.ए. तथा बी.एल. उपाधि प्राप्त गरेका उनको अभिरुचि साहित्यिक पत्रकारिता एवम् सम्पादन कार्यमा पनि रहेको देखिन्छ । प्राध्यापनका साथै पत्रकारिता पेसासँग सम्बद्ध उनी 'प्रतिभा पुरस्कार’ (सं. २०४२), 'राष्ट्रिय युवावर्ष मोती पुरस्कार’ (सं. २०५१ः संयुक्त रूपमा), 'कामेश्वर पोद्दार स्मृति सम्मान’ (सं. २०५९), ’राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार’ (सं. २०५५), 'धरणी सम्मान’ (सं. २०५५), 'व्यथित काव्य पुरस्कार’ (सं. २०५७) आदिद्वारा सम्मानित भइसकेका छन् । उनका लघुकथासङ्ग्रहहरू 'फूलैफूलमा आलापह (सं. २०६८), 'अतिरिक्त स्वरहरू’ (सं २०७५) र 'एउटा कथाको पुनर्जन्म’ (सं २०७७) प्रकाशित भएको छ । उनी अन्तर्वार्ता र कविता विधाका पनि प्रतिभा हुन् ।

महेश प्रसाईं विसङ्गगतिबोधलाई आख्यानीकरण गर्ने संवेदनशील कथा–स्रष्टा हुन् । आफ्नो कथासङ्ग्रह 'फूलैफूलका आलापहरू’ को भूमिका ’यी रेचकी गल्पको सम्बन्धमा’ उनी आफैँले लेखेका छन् ।

“म केवल वेदनाको सार बोकेर प्रस्तुत भएको छु यस बेला यी कण्टकहरूमा । वेदनामा बाँचेका अलग–अलग जातका फूलहरूलाई लिएर ।

“फूलको सत्ता तर, वेदना वा व्यवधानमा पनि धेरै माथि रहन्छ । फूलहरूको उचाइ घटेन, कहिल्यै कुनै कालखण्डमा पनि ।’’

“ती उचाइलाई थोरै शुद्ध र वाक्यहरूमा मापन गर्ने धृष्टता मात्र हो यो ।“

“फूलैफूलका कायाकल्पहरूद्वारा ।’’

कथा–स्रष्टाले फलको ’वेदनाको सार’ भनेकै विसङ्गत जीवनको अभिशाप, प्रतिकूल स्थिति वा क्षण, निराशा, कुण्ठा, असन्तुष्टि, पराजय, मूल्यहीनता, संवेदनाशून्यता र नियतिका दुष्परिणाम हुन् । यसै सन्दर्भमा ’रूपवती’ कथाको यो अंश हेरौं :

रूपवतीको शृङ्गारसित परिचय थिएन ।

एकपल्ट कुनै समारोहमा शृङ्गारसित भेट भयो । पारखीहरूका बिच दुवैको परिचय हुन गयो । दुवैले मित्रताको हात बढाए ।

+  +  + 

समयको अन्तरालमा रूपवतीको बैंस ढल्किदै गइरहेको थियो । शृङ्गार पनि अस्वाभाविक हुँदै गइरहेको प्रतीत हुन्थ्यो । जता गए पनि रूपवतीकै टीका–टिप्पणी सुनिन्थ्यो ।

अब समयले रूपवतीसित मुख मोडिसकेको थियो ।

एक दिन असार संसारको सार नदेखेर रूपवती कृत्रिम बजारबाट हराइन् ।

रूपवतीले आफ्नो सौन्दर्यको विनाश हुँदै गएको कारणले पलायनको बाटो रोज्नु नै विसङ्गतिको अनुभूति हो । कथाकार महेश प्रसाईंले यस कथाका जीवनको अर्थहीनता र वैराग्य भाव व्यक्त गरेका छन् । त्यसरी नै अर्को कथा 'कोट’ मा पनि उनले जीवनका कुण्ठा र निराशा भावलाई यसरी आख्यानीकरण गरेका छन् :

त्यस दिन हतारहतार कार्यालय पुग्नुभयो उहाँ । कोठामा पुगेर कोट खोल्नुभयो । ह्याङ्गरमा टाँग्नुभयो । पानी पिउनुभयो ।

त्यसपछि सोच्न थाल्नुभयो ।

सोच्तासोच्तै कोटमा पुगेर उनियो मन । क्या खुल्छु म यस कोटमा । व्यक्तित्व नै अर्कै हुन्छ यस कोटमा ।

आदिआदि तरङ्गहरू मडारिइरहे आत्मरतिसित ।

केही महिनाअघि मात्र एक जना जर्सापबाट बक्सिसमा प्राप्त भएको थियो, यो । जर्साप उहाँको कार्यकुशलताबाट कम प्रसन्न हुनुभएको थिएन त्यस बेला ।

मन सुखद अनुभूतिले रोमाञ्चित भएर आयो ।

तर अहँ ५ जुन दिनदेखि यो कोट भिरें, कुनै कालो छायाले बास गरिरहेजस्तो लाग्छ ।

मनको भूत नाचिरह्यो कोठाभरि ।

जर्सापले राणाकालमा पनि धेरैको जिउधन हत्याउनुभएको थियो र पञ्चायतकालमा पनि उत्तिकै सोत्तर पार्नुभएको थियो दुनियाँ रैत्तीलाई ।

भन्नेहरू यसै भन्थे ।

गतसाल जर्सापकै फाइल सदर गराउँदा एघार परिवार सुकुमबासी भएको घटना झलझली सम्झन थाल्नुभयो ।

अब उहाँलाई त्यही कोटले गिज्याइरहेजस्तो अनुभव भइरह्यो । बिस्तारै कोटको नजर छलेर उहाँले आँखा दौडाउनुभयो सडकतिर । त्यहाँ केही कोटहरू काला कोटहरू लमकलमक लम्किरहेका थिए । कुनै अज्ञात दिशातिर ।

ती कोटहरूमा पनि जर्साप नै जर्सापका आकृतिहरू उनिंदै, अल्किँदै गइरहेका थिए ।

लेख (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

---ईश्वरीप्रसाद पोखरेल---

सार : प्रस्तुत लेखमा नेपाली साहित्यमा पछिल्लो चरणमा अत्यन्त लोकप्रिय रूपमा विकसित भइरहेको आख्यान साहित्यको एक लघुतम उपविधा लघुकथाको परिचयात्मक स्वरूपलाई सटिक सर्वेक्षण गरिएको छ । यसको साथै आख्यानका भेदहरूको तुलनात्मक सम्बन्धान्तरको चर्चा एवम् लघुकथाका विशेषताले पनि स्थान ओगटेको छ । लघुकथाको परिचय, आख्यानको विधागत सम्बन्ध र विशेषताकै सैद्धान्तिक पर्याधारमा नेपाली भाषाको समकालीन साहित्यमा नेपाली लघुकथाको प्रभाव, महत्व र थप सुधारका कार्यको सङ्केतलाई समेत सटिक रूपमा दर्साउने प्रयत्न गरिएको छ । प्रस्तुत लेखमा लेख्य विषयवस्तुलाई गुणात्मक विधिबाट प्रस्तुत गरिएको छ भने पुस्तकालय कार्यअन्तर्गत रही द्वितीयक अध्ययन सामग्रीहरू प्रयोग गरिएका छन् । 

मुख्य शब्द : लघुकथा, अन्योक्ति, अन्त्योत्कर्ष, लघुकृत, लघुतमीकृत, व्यङ्ग्यात्मक, अभिव्यञ्जना, विष्फोटक, अणु सामर्थ्य Abstract : The article presented has developed a very popular form in the last phase of Nepali literature, the narrative of the story is a scientific survey of literature as an introductory form of short stories. With this, the difference of the narrative is that the comparative relationship is discussed and the specialty of the short story. Efforts have been made to introduce short stories, legislative relations to narratives and theoretical aspects of the theoretical basis of the specialty, including the impact of Nepali short stories in contemporary literature, the importance and the work of improving the story. Key words: short story, interaction, end-of-action, miniaturized, miniaturized, subjective, expressive, explosive, nuclear power.

१. विषय परिचय गद्य साहित्यका विभन्न विधाहरूमध्ये आख्यान एउटा सशक्त विधा हो । आख्यान साहित्यअन्तर्गतको लघुत्तम आयाममा संरचित आफैमा पूर्ण आख्यानात्मक संरचना लघुकथा हो । आख्यान विधाको लघुत्तम प्रभेद हो । लघुत्तम संरचनामा नै जीवन र जगत्‌का प्रकीर्ण विषयहरूमा केन्द्रित भई लेख्न सकिने विशेषता लघुकथामा हुन्छ । युगीन यथार्थको सटिक एवम् चोटिलो व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रकटीकरण हुनु लघुकथाको मुख्य विशेषता हो । लघुकथाको विषयको उठान बैठानसँगै संरचनात्मक सुगठन खिरिलो बाटिएको रसीजस्तै हुनुपर्दछ । शिथिल संरचनाको अपेक्षा लघुकथामा हुँदैन । लघुकथाभित्रको लघुताले सम्पूर्ण रूपविन्यास textureलाई ठोस compact धरातल प्रदान गरेको हुन्छ (श्रेष्ठ, २०७२ : ७) । अझै भन्ने हो भने कौतुहलमूलक स्वल्प घटनाको प्रयोग, सूत्रात्मकता र गम्भीर अनुभूतिको तीव्रता व्यङ्ग्यात्मकता, प्रतीकात्मकता, ध्वन्यात्मक अभिव्यञ्जना तीव्र एवम् क्षिप्र प्रस्तुति र लघुत्तम संरचना लघुकथाका निजी विशेषताहरू हुन् । लघुकथामा आख्यानको उद्देश्यात्मक प्रकरणका भाषिक संघटकहरूभन्दा विधेयात्मक भाषिक संघटक (वाक्य)हरू उत्तरोत्तर कथाको उद्देश्योन्मुख र पटाक्षेपमूलक हुन सकेनन् भने त्यो लघुकथाको मूल मर्म शिथिल भैसक्छ । लघुकथाको संरचनामा क्रमश : आउने पछिल्ला वाक्यहरू कौतुहलतासहितको अन्त्योत्कर्षोन्मुख हुन्छन् । लघुकथाकारले नाटकीय शैलीमा अथवा अचानक चातुर्यपूर्ण तरिका (नाटकीय शैली)ले कथा समापन (twist ending)  गर्दछ । १९औँ सदीमा अमेरिकी कथाकार एडगर एलेन पो, रसियन कथाकार निकोलाई गोगल र जर्मनीका हाफ्टम्यान विल्हेम ग्रिम जस्ता कथाकारहरूको कथाबाट आधुनिक कथाको उठान भएको पाइन्छ । एडगर एलेन पोले नै कथा (short story)को परिभाषा दिएका छन् । उनले परिभाषाको क्रममा यस विधाका सङ्क्षिप्तता, प्रभावात्मकता, समाख्यानात्मकता, स्वयंमा पूर्णता र कलात्मकतामाथि प्रभाव पारेको छ (शर्मा, २०६७ :१४) । आधुनिक कथा विधाको सैद्धान्तिक मूल्य निरूपण भएको पाइन्छ । कथा विधाकै प्रविधाको रूपमा लघुकथा (short short story) ले कथाको समीचीन साक्ष्यमा आफ्नो पृथक पहिचानका साथ लघुत्तम विधागत स्वत्व प्राप्त गरिसकेको छ । अहिले नेपाली साहित्यमा मात्र होइन विश्वसाहित्यमा आफ्नो पृथक उपविधागत मूल्य प्राप्त गरिसकेको छ ।

लघुकथा संसार अङ्क ३७