Thursday, May 7, 2026

What is a Short Story?

Debra Adelaide

Many fiction writers almost instinctively commence their careers with the short story, so it is worth reflecting closely on the form. As always, the best rules for writing come from the best writing itself. Authors like Raymond Carver and Alice Munro are much-read and -studied because they have raised the short story to such perfection.

In Australia there is probably no one author known exclusively for this form, though historically, Henry Lawson, Peter Carey and Helen Garner have each made significant contributions. More recently Fiona McFarlane, Georgia Blain, Paddy O’Reilly and several others have kept the short story alive. The popularity of the form was greatly assisted by publications such as the Bulletin, which back in the late 19th century first published Lawson’s short fiction. His story, ‘The Drover’s Wife’, is now such a classic that it has inspired an entire mini-industry of rewritings or reimaginings, the latest of which is Leah Purcell’s film The Drover’s Wife: the Legend of Molly Johnson.

The short story’s enduring appeal is partly due to its flexibility. But is it so flexible that finding a definition of the short story is impossible? Or establishing a few clear rules futile? Taking some examples, almost at random from my bookshelf, shows the immense diversity of the short story, and the first thing that is apparent is that if there are any rules, these have nothing to do with length.

Anthropology (2001), by British author Dan Rhodes, features 101 love stories all written in exactly 100 words. These are wry, sad, macabre, eccentric, emotional, and funny, all narrated by a male narrator expressing the failings, desires, memories, and small triumphs in the process of love. Each tiny story is finely crafted, and cumulatively the effect of the collection is like a quilt, displaying different repetitions of a pattern. In isolation, each story is probably too brief to be satisfying, yet the overall effect is of a chorus on the theme of love.

In Anthropology Rhodes clearly established disciplined thematic and formal rules, and it’s possible to assume this was beneficial when compiling a first book. Such an approach also risks being formulaic or gimmicky, of using effect for the sake of effect, but Rhodes compensates by having a clear narrative arc within each micro-story.

पुस्तक समीक्षा (अङ्क ३४ मा प्रकाशित)

लघुुकथाकार शंकर खरेलको ॐ तृप्यन्ताम नामक लघुकथासङ्ग्रह २०८० मा प्रकाशित भएको छ । यस कृतिभित्र उनले लेखेका स्व. मतदाता, लोकप्रिय नेता, जो चोर उसैको ठूलो स्वर, काकालाई धन्यवाद, लोकप्रिय नेता, बेपत्ता लगायत विभिन्न शीर्षकका ७८ वटा लघुकथाहरू राखिएका छन् । यसमा सङ्गृहीत ७८ वटै लघुकथा पाठकलाई प्रभावकारी रुपमा आकर्षित गर्न सक्षम रहेका छन्‌ । यस सङ्ग्रहभित्रको स्व. मतदाता शीर्षकको पहिलो लघुकथामा राजनीतिक परिवर्तनपछिका निर्वाचनमा उनी हरेक पटक मतदान गर्दा नामावली सूची हेर्न लगाउँथे, मेरो धर्मपत्नी दैवन्तीदेवी मुखियाले आज मतदान गर्न सकिन हजुर ? निर्वाचनमा खटिएका कर्मचारीले सूची पल्टाउँदै भन्थे, अँ, मतदान गरेर हिडिसक्नु भयो त आमै भनिएको छ ।

डिस्ट्रिन्सन शीर्षकको लघुकथामा तीनै डिस्ट्रिन्सन आज गाउँको पालिका अध्यक्ष भएका छन् । बीए पास गरेको, लोकसेवा लडेर अधिकृत पास भएको कर्मचारीलाई आफू मुन्तिर राखेर काम गराउन पाएको छ भनेर खरेलले लेखेका छन् । छोराको मोह शीर्षकको लघुकथामा सुनिताको गर्भ रह्यो । 

१० महिनापछि उनले अर्को बच्चा जन्माइन । अस्पताल पुगेर शिवम्‌ले थाहा पायो दोस्रोपटक पनि छोरी नै भयो भनिएको छ । सानो आकार र आयाममा अभिव्यञ्जित जीवनको कुनै एउटा विषय अनुभूति र घटनाको प्रकटित रुप नै लघुकथा हो ।

अलिकति भोगाइ, अलिकति सुनेको अलिकति देखेको घटनाले मनमा जगाएको विभिन्न किसिमका भावनालाई खरेलले अक्षरमा उन्दै गएका छन् । कथाकार खरेलले प्रायः लघुकथामा आकार र प्रभावकारितालाई ध्यान दिएका छन् । उनको विशेषता हो कुनै विषय वा घटना देख्नासाथ त्यसलाई लघुकथाको विषय बनाइहाल्नु । कथाकारले ससाना घटना भोगाइ र सन्दर्भलाई लघुकथामा उतारेका छन् । त्यस्ता विषयलाई उनी सरल र सीधा संरचनामा प्रस्तुत गर्छन् । 

यस सङ्ग्रहभित्रका लघुकथाहरू सत्यका नजिक छन् र चोटिला छन् । वर्तमान सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक विषयका लघुकथाहरू नै सङ्ग्रहमा छन् । यही कारण पाठकले यो लघुकथासङ्ग्रह पढेर नजिकबाट आत्मसात गर्न सक्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । समाजमा हुनेगरेका क्रियाकलाप र त्यही हुने गरेका विकृति र बिसङ्गतिलाई पनि लघुकथाकारले केलाउन सकेका छन् । 

समालोचना (अङ्क ३४ मा प्रकाशित)

नन्दलाल आचार्यको लघुकथा ‘सत्यको कठघरा’ ले नेपाल–भारत सीमा नाकामा आम नागरिकले भोग्नुपर्ने नियति, राज्यको संकुचित नीति र मानवीय स्वाभिमानको द्वन्द्वलाई एउटा सानो क्यानभासभित्र जीवन्त उतारेको छ । यो लघुकथा केवल एउटा घटनाको विवरण मात्र होइन, बरु सीमावर्ती नेपाली समाजको त्यो बाध्यता हो, जहाँ एउटा मध्यमवर्गीय नागरिकले केही किलो चिनी वा केही थान ओखतीका लागि आफ्नो सत्यको बलिदानी दिनुपर्ने स्थिति सिर्जना गरिन्छ ।


१. राज्यको नजर र नागरिकको सास्ती

नेपालका सीमावर्ती बजारहरू (जस्तै कुनौली, रुपैडिहा वा जोगबनी) केवल बजार मात्र होइनन्, ती निम्न र मध्यमवर्गीय नेपालीका लागि ‘लाइफलाइन’ हुन् । लघुकथामा डा. शिवशंकर यादव र उनकी पत्नी ममताको माध्यमबाट सीमाको त्यो कठोर यथार्थलाई प्रस्तुत गरिएको छ, जहाँ सुरक्षाकर्मीको ‘गर्जन’ ले तातो हावामा रापिलो द्वन्द्व सल्काइदिन्छ ।

आफ्नै घरायसी प्रयोजनका लागि ल्याइएका सामानहरू कसरी ‘डरका संवाहक’ बन्छन् भन्ने कुराले राज्यको नीति र नागरिकको आवश्यकता बीचको खाडललाई उदाङ्गो पारेको छ । जब एउटा नागरिकले ५ हजारको आयुर्वेदिक औषधि बोकेर हिँड्दा अपराधीको जस्तो मनोवैज्ञानिक त्रास भोग्नुपर्छ, तब बुझ्नुपर्छ, भन्सारका नियमहरू जनतालाई सहज बनाउन होइन, त्रसित बनाउन बढी सक्रिय छन् ।


२. झुटको खेती र ‘तमसुक’को विवशता

लघुकथामा एउटा मार्मिक प्रसङ्ग छ– ‘सरकारी झमेला र नियमको जालोबाट उम्किन हामीले एक–अर्कालाई चिन्दैनौँ भन्ने सल्लाहको तमसुक हृदयमा टाँसेका थियौँ ।’ यो वाक्यले सीमा क्षेत्रमा व्याप्त एउटा कुरुप यथार्थलाई चित्रण गर्छ । थोरै सामान ल्याउँदा पनि भन्सारको झमेला र ‘सेटिङ’ को डरले गर्दा पति–पत्नीले समेत अपरिचित हुनुपर्ने नाटक गर्नुपर्ने अवस्था आफैँमा राज्य संयन्त्रमाथिको ठूलो व्यङ्ग्य हो ।

सानातिना सामानमा कडा निगरानी राख्ने तर ठूला तस्करीका पहाडहरूलाई ‘अदृश्य’ देख्ने प्रशासनको प्रवृत्तिले गर्दा नै सर्वसाधारणले झुटको सहारा लिनुपरेको हो । ममताले व्यक्त गरेको असन्तुष्टि “अलिकति झुटले हाम्रो सामान र समय दुवै जोगिन्थ्यो’’ यसले समाजमा व्याप्त त्यो मानसिकतालाई देखाउँछ, जहाँ इमानदारी भन्दा सुविधा महँगो सावित भइरहेको छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३४ मा प्रकाशित)

पशबाना चाची ने रहमान चाचा के जख्मों को साफ करते हुए कहा, ‘आपको कितना समझाया था कि शहर के हालात ठीक नहीं हैं । घर में रहो । पर, आप हो कि बिना कुछ सोचे–समझे, निकल गए दंगाइयों को समझाने के लिए ।’

‘आह !’ रहमान चाचा ने दर्द से कराहते हुए पानी माँगा ।

‘देखा ! दंगाइयों ने आपकी क्या हालत बना दी । आपको इन जालिमों पर बहुत नाज था न !’ 

‘आह !’ रहमान चाचा ने दर्द से कराहते हुए जैसे – तैसे पानी के दो – चार घूँट अपने हलक में उतारे और फिर बिस्तर पर लुढक गये ।

‘आपने क्या सोचा था, दंगाई आपका कहा मान, आपके सामने हथियार डाल देंगे ! दिल का बैर – भाव भुलाकर, सीने से लग जायेंगे । पर …., आप क्या जानो, अब आदमी कितना बदल गया है । आपस का भाईचारा, सद्भाव, विश्वास, प्रेम भाव अब न जाने कहां खो गया है । बुजुर्गों का मान रखना, उनकी इज्जत करना, उनका कहा मानना, अब बीते दिनों की बात हो गयी है । जिसे देखो, वही, एक – दूसरे के लहू का प्यासा हो गया है ।’ 

रहमान चाचा, जो बहुत देर से चाची की बातें सुन रहे थे, ने अपनी चुप्पी तोडते हुए कहा, ‘शबाना ! क्या, मैं अपनी जरा – सी जान को बचाने की खातिर अपने शहर को चंद वहशियों के हवाले कर दूँ ? मैंने इस देश का नमक खाया है, इसकी जान – माल की हिफाजत करना, मुझ जैसे हर भारतीय का कर्तव्य है । यदि आज मैं सही वक्त पर वहांं नहीं पहुंचा होता तो सारा शहर दंगाइयों की गिरफ्त में आ गया होता और यहाँ का अमन – चैन खतरे में पड जाता । मुझे फख्र है कि आज मैंने अपने बदन पर चाहे जितने जख्म सह लिए हों, पर मैंने आज अपने शहर को जख्मी होने से बचा लिया ।’ इतना कहते–कहते वे एक बार फिर दर्द से कराहे और वहीं निढाल हो गए ।

सच है, आज देश को रहमान चाचा जैसे मसीहा की बहुत जरूरत है ।

- जूना बाजार, मक्सी जिला– शाजापुर (म.प्र.) भारत

..............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अनुवाद लघुकथा (अङ्क ३४ मा प्रकाशित)

पाश कोलोनीमा मानिसहरू प्रायः अहङ्कारवश आत्मकेन्द्रित भएर आफ्नो घरमा बसेका हुन्छन् । कोरोनाका कारण त्यसै पनि यहाँ सुनसान थियो । यसैमा पनि पैंतालिस डिग्रीको तापक्रम छुट्टै । एउटा मजदुरलाई धेरै तिर्खा लागेको थियो । उसले तीन–चारओटा घरको बाहिर गएर कसैले पानी पिउन देला कि भन्ने आशामा बोलायो तर कसैले जवाफसम्म पनि दिएनन् । अन्त्यमा उसले एउटा घरको बाहिर कलबेल राखेको देख्यो । उसले हिम्मत गरेर बेल बजायो । एक पटक…, दुई पटक…, तेस्रो पटकमा घण्टी बजाएपछि एउटा साहेब प्रकृतिको आकृतिले ढोका खोलेर बाहिर उभिएको मजदुरलाई क्रोधपूर्वक हेर्‍यो ।

“साहेब ! अलिकति पानी पिउन दिनुस् न ! बेस्सरी तिर्खा लागेको छ ।’’ मजदुरले हात जोडेर गिडगिडायो ।

“चल, भाग् यहाँबाट ! सबै निन्द्रा बिथोलिस् । यहाँ अहिले कोही मान्छे छैनन् । अगाडि जा !’’ साहेब बडबडाए ।

“साहेब ! घाँटी धेरै सुखिरहेको छ । अलिकति पानी दिनुस् न !’’ उसले फेरि दयाको भिख माग्यो ।

“भनिसकें नि, यहाँ कोही छैन भनेर । यहाँबाट जान्छस् कि जाँदैनस् ।” यस पटक साहेबले उसलाई धम्क्याए ।

“साहेब ! ठुलो गुन लाग्ने थियो । बिहानैदेखि तिर्खाएको छु । केही समयका लागि हजुर नै मानिस…..।’’ यसभन्दा अगाडि शब्द नै निस्केन ।

-जोधपुर, राजस्थान, भारत

.............................................................................‍
..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो
लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।