कविता संसार अङ्क ३६

कविता संसार मासिक अङ्क ३६ (सम्पादकीय)

नेपाली साहित्यको आँगन महिलाका आवाजले सधैँ उज्यालो पार्दै आएको छ। घर–व्यवहार र सामाजिक बन्धनका बीचबाट पनि नेपाली नारीले आफ्ना दुःख, सुख, सपना, संघर्ष र मनका कुरा शब्दमा पोख्दै आएकी छन् । ती शब्दहरू आज कविता बनेर समाजको ऐना मात्र होइन, समयको साक्षी पनि बनेका छन् ।

महिला सर्जकहरूले नेपाली साहित्यमा केवल आफ्नो उपस्थिति जनाएका छैनन्, आफ्नो छुट्टै स्वर र पहिचान पनि स्थापित गरेका छन् । उनीहरूले नारी जीवनका भोगाइ, विभेद, माया, ममता, स्वतन्त्रता, संघर्ष र सामाजिक विसङ्गतिलाई साहित्यको विषय बनाउँदै नेपाली कविताको विषयवस्तु र संवेदनालाई फराकिलो बनाएका छन् । विभिन्न साहित्यिक पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गर्नु, आफ्ना कृति प्रकाशित गर्नु, साहित्यिक संस्था तथा गतिविधिमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नु र नयाँ पुस्ताका सर्जकलाई लेखनतर्फ प्रेरित गर्नु उनीहरूका महत्वपूर्ण उपलब्धि हुन् ।

तर यो यात्रा सहज भने छैन । घरको जिम्मेवारी, समयको अभाव र सामाजिक सोचका अनेक पर्खालबीच पनि महिला सर्जकहरू निरन्तर कलम चलाइरहेका छन् । यही निरन्तरताले नेपाली साहित्यमा नयाँ पुस्ताका महिला कविहरूका लागि बाटोसमेत फराकिलो बनाउँदै गएको छ ।

कविता संसार महिला सर्जकका यी आवाजलाई सम्मानपूर्वक पाठकमाझ पुर्‍याउने साझा चौतारी बन्न चाहन्छ । किनकि महिलाको अनुभव र आवाजबिनाको साहित्य अधुरो हुन्छ । आधा आकाशका अनुभूति र आवाज समेटिएपछि मात्र नेपाली साहित्यको आकाश अझ फराकिलो र समृद्ध बन्न सक्छ ।

अङ्क ३६ पढ्न र डाउनलोड गर्नका लागि फोटोमा क्लिक गर्नुहोस् ।

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

सहयात्री ताराप्रसाद चापागाईं रचित

 

विश्लेषण (अङ्क ३८ मा प्रकाशित)

लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'उद्धार’  लघुकथाको शल्यक्रिया 

किरण आचार्यद्वारा रचित ‘उद्धार’ लघुकथा प्राकृतिक विपत्ति, मानवीय संवेदना र पारिवारिक समर्पणको जगमा उभिएको एक मर्मस्पर्शी सिर्जना हो । लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रका मूल आयामहरू– विषयवस्तु, संरचना, चरित्र, परिवेश, कौतूहल र सन्देशका आधारमा यसको सौन्दर्यपरक विश्लेषण निम्नअनुसार छ–

१. विषयवस्तु र कथानकको सघनता–

लघुकथामा हिमताल फुटेर आएको बाढीले सिर्जना गरेको भौतिक विनाश र त्यसभित्र जेलिएको भावनात्मक त्रासदीलाई मुख्य विषय बनाइएको छ । सानो आयतनभित्र सिङ्गो गाउँको शोक र एउटा परिवारको अन्तिम सङ्घर्षलाई अटाउन सक्नु यसको सशक्त पक्ष हो ।

२. संरचना र सङ्क्षिप्तता–

लघुकथाको कथावस्तु अनावश्यक विवरणबिना सरासर मुख्य घटनातर्फ बगेको छ । बाढीको सुरूवात, उद्धार टोलीको परिचालन, हराइरहेका व्यक्तिको सूचना र अन्तिम उद्धारसम्मको क्रमबद्ध र छरितो छ । यसले लघुकथाको सङ्क्षिप्तताको नियमलाई पूर्ण रुपमा पालना गरेको छ ।

३. परिवेश र वातावरणीय प्रभाव–

लेदो, माटो, डुबेको बस्ती र साँझपखको वातावरणले कथामा करूण रस र गम्भीरता भरेको छ । घटित घटना र परिवेशको तालमेलले पाठकको मनमा प्रत्यक्ष दृश्यको अनुभूति गराउँछ ।

४. सस्पेन्स, कौतूहल र उत्कर्ष–

लघुकथाको सौन्दर्य यसको चरम विन्दुमा लुकेको छ । जब उद्धार टोलीले दलदलमा फसेका व्यक्तिलाई तान्दा ’भारी र अजीव महसुस’ गर्छन्, त्यहाँ कौतूहलको उत्कर्ष पुग्छ । अन्त्यमा ती निष्प्राण व्यक्तिका गोडा उनका पत्नी र छोराछोरीले समातिरहेको दृश्य सार्वजनिक हुनु लघुकथाको अप्रत्याशित र भावुक मोड हो ।

५. भाषा, शैली र प्रतीकात्मकता–

लघुकथामा प्रयोग भएका शब्दावली (निमेषभरमै, स्तब्ध, निष्प्राण) सरल तर दृश्यचित्रण गर्न सक्षम छन् । यहाँ ‘उद्धार’ शब्द केवल सरकारी टोलीको भौतिक प्रयासमा सीमित नरहेर, एक अभिभावकले आफ्नो ज्यान दिएर पनि परिवारलाई छातीमुनि सुरक्षित राख्न गरेको अन्तिम आत्मसमर्पण र समर्पणको प्रतीक बनेको छ ।

६. निष्कर्ष–

सङ्क्षिप्तताभित्र विशाल मानवीय भाव र त्रासदी समेट्न सक्नु नै यो लघुकथाको मुख्य सौन्दर्य हो । लघुकथाले सरकारी उद्धारभन्दा माथि उठाएर पारिवारिक प्रेम र कर्तव्यको अद्वितीय उत्कर्ष देखाउँदै पाठकलाई भावुक र स्तब्ध बनाउन सफल भएको छ ।

हिन्दी लघुकथा (अङ्क ३८ मा प्रकाशित)

सुप्रसिद्ध गजल गायक तनवीर जी एअरपोर्ट के लिए निकले और बीच रास्ते में उनकी गाडी खराब हो गई सो ड्राइवर ने गाडी बाजू में लगा कर टैक्सी रोकी ।

टैक्सी ड्राइवर बांके, अपने पसंदीदा फनकार तनवीर जी को देख झूम उठा ।  टैक्सी चली तो बांके बोला, मैं आपका बहुत बडा फँन हूँ सर । आपकी गजलों के सभी अलबम मैंने खरीदे हैं । पिछले दिनों कालीदास हाँल में हुए आपके प्रोग्राम में भी, मैं आया था । 

अरे वाह, धन्यवाद ! लेकिन वह प्रोग्राम तो महंगे टिकटों के साथ था । आपको पास वगैरह मिला था क्या, तनवीर जी ने पूछा । 

ना सर, मैंने भी ५०० रूपयों वाला टिकट खरीदा था ।

थैंक्स, आप जैसे फैन्स से मिल कर गाने का उत्साह दोगुना हो जाते है तनवीर जी बोले ।

बातों बातों में एयरपोर्ट आ गया । तनवीर जी सामान ले कर उतरे तथा एयरपोर्ट के भीतर जाने लगे तब टैक्सी ड्राईवर बांके ने उन्हे आवाज लगा कर कहा सर, टैक्सी का भाडा दो सौ हुआ ।

तनवीर जी मुडे तथा उन्होने चौंक कर बांके को देखा तथा वाँलेट से दो सौ का नोट निकालते हुए कहा, साँरी, तुम मेरे इतने बडे फैन हो । मेरा कंसर्ट ५०० रूपयों के टिकट लेकर देखने आये तो मुझे लगा कि टैक्सी का ……

बांके बोला, सर वो आपकी रोजी है और यह मेरी ।

– स्वास्तिक पार्क आजाद नगर, कोलशेत ठाणे, भारत