लेख (अङ्क ३८ मा प्रकाशित)

---आस्था आशिष---

समयसँगै साहित्यका माध्यम र पाठकको रुचि पनि बदलिँदै जान्छ । कुनै समय साहित्य पढ्नका लागि पुस्तक, पत्रपत्रिका वा साहित्यिक गोष्ठी नै प्रमुख माध्यम थिए । अहिले हातमा रहेको मोबाइल नै पुस्तकालय, पत्रिका र साहित्यिक मञ्च बन्न पुगेको छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसको संवाद गर्ने शैली मात्र बदलेको छैन, साहित्य सिर्जना, प्रकाशन, पठन र प्रतिक्रियाको स्वरूपसमेत बदलिदिएको छ । यस परिवर्तनबाट नेपाली लघुकथा पनि अछुतो छैन ।

आकारमा छोटो, कथ्यमा सघन र प्रभावमा गहिरो हुने भएकाले लघुकथा सामाजिक सञ्जालका लागि स्वाभाविक रूपमा अनुकूल विधा बनेको छ। मोबाइलको सानो स्क्रिनमा केही मिनेटमै पढ्न सकिने लघुकथाले पाठकलाई छोटो समयमा एउटा संसारभित्र पुर्‍याउँछ । कथा पढिसकेपछि पाठकले त्यसलाई मनन गर्न सक्छ, प्रतिक्रिया दिन सक्छ र चाह्यो भने तत्कालै अरू पाठकसम्म पुर्‍याउन सक्छ । यही सहजताले सामाजिक सञ्जालमा लघुकथाको उपस्थिति दिनप्रतिदिन बढाइरहेको छ ।

तर प्रश्न यति मात्र होइन—सामाजिक सञ्जालले लघुकथालाई अवसर दिएको हो कि चुनौती पनि थपेको हो ? यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिन सकिँदैन । सामाजिक सञ्जाल लघुकथाका लागि ठूलो अवसर हो, तर त्यसको विवेकपूर्ण प्रयोग हुन सकेन भने त्यही अवसर चुनौतीमा परिणत हुन सक्छ ।

साहित्यको बदलिँदो चौतारी

पहिले गाउँको चौतारी, चिया पसल वा साहित्यिक गोष्ठीमा मानिसहरू भेला भएर कथा, कविता र साहित्यका विषयमा छलफल गर्थे । अहिले त्यही संवादको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालमा सरेको छ । भौगोलिक दूरीले साहित्यिक संवादलाई रोक्न सक्ने अवस्था धेरै हदसम्म घटेको छ ।

काठमाडौँमा बसेर लेखिएको लघुकथा झापाको पाठकले पढ्न सक्छ । पोखरामा बसेको सर्जकको रचना दाङ, सुर्खेत वा धनगढीका पाठकसम्म पुग्न सक्छ । नेपालबाहिर रहेका नेपालीले पनि त्यही रचना पढेर प्रतिक्रिया दिन सक्छन् । यसरी सामाजिक सञ्जालले नेपाली साहित्यका लागि एउटा यस्तो साझा चौतारी निर्माण गरेको छ, जहाँ भूगोलको सीमाभन्दा सिर्जनाको सम्बन्ध महङ्खवपूर्ण हुन थालेको छ ।

यसको एउटा सुन्दर पक्ष के हो भने साहित्यको केन्द्र केही निश्चित ठाउँमा मात्र सीमित रहनुपरेको छैन । गाउँमा बसेर लेख्ने सर्जकले पनि आफ्ना रचना सार्वजनिक गर्न सक्छ । विदेशमा श्रम गरिरहेको नेपालीले पनि आफ्नो अनुभूति लघुकथामा उतारेर आफ्नै समाजसँग संवाद गर्न सक्छ । यसले साहित्यमा नयाँ आवाजको प्रवेशलाई सहज बनाएको छ ।

लेख (अङ्क ३७ मा प्रकाशित)

---ईश्वरीप्रसाद पोखरेल---

सार : प्रस्तुत लेखमा नेपाली साहित्यमा पछिल्लो चरणमा अत्यन्त लोकप्रिय रूपमा विकसित भइरहेको आख्यान साहित्यको एक लघुतम उपविधा लघुकथाको परिचयात्मक स्वरूपलाई सटिक सर्वेक्षण गरिएको छ । यसको साथै आख्यानका भेदहरूको तुलनात्मक सम्बन्धान्तरको चर्चा एवम् लघुकथाका विशेषताले पनि स्थान ओगटेको छ । लघुकथाको परिचय, आख्यानको विधागत सम्बन्ध र विशेषताकै सैद्धान्तिक पर्याधारमा नेपाली भाषाको समकालीन साहित्यमा नेपाली लघुकथाको प्रभाव, महत्व र थप सुधारका कार्यको सङ्केतलाई समेत सटिक रूपमा दर्साउने प्रयत्न गरिएको छ । प्रस्तुत लेखमा लेख्य विषयवस्तुलाई गुणात्मक विधिबाट प्रस्तुत गरिएको छ भने पुस्तकालय कार्यअन्तर्गत रही द्वितीयक अध्ययन सामग्रीहरू प्रयोग गरिएका छन् । 

मुख्य शब्द : लघुकथा, अन्योक्ति, अन्त्योत्कर्ष, लघुकृत, लघुतमीकृत, व्यङ्ग्यात्मक, अभिव्यञ्जना, विष्फोटक, अणु सामर्थ्य Abstract : The article presented has developed a very popular form in the last phase of Nepali literature, the narrative of the story is a scientific survey of literature as an introductory form of short stories. With this, the difference of the narrative is that the comparative relationship is discussed and the specialty of the short story. Efforts have been made to introduce short stories, legislative relations to narratives and theoretical aspects of the theoretical basis of the specialty, including the impact of Nepali short stories in contemporary literature, the importance and the work of improving the story. Key words: short story, interaction, end-of-action, miniaturized, miniaturized, subjective, expressive, explosive, nuclear power.

१. विषय परिचय गद्य साहित्यका विभन्न विधाहरूमध्ये आख्यान एउटा सशक्त विधा हो । आख्यान साहित्यअन्तर्गतको लघुत्तम आयाममा संरचित आफैमा पूर्ण आख्यानात्मक संरचना लघुकथा हो । आख्यान विधाको लघुत्तम प्रभेद हो । लघुत्तम संरचनामा नै जीवन र जगत्‌का प्रकीर्ण विषयहरूमा केन्द्रित भई लेख्न सकिने विशेषता लघुकथामा हुन्छ । युगीन यथार्थको सटिक एवम् चोटिलो व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रकटीकरण हुनु लघुकथाको मुख्य विशेषता हो । लघुकथाको विषयको उठान बैठानसँगै संरचनात्मक सुगठन खिरिलो बाटिएको रसीजस्तै हुनुपर्दछ । शिथिल संरचनाको अपेक्षा लघुकथामा हुँदैन । लघुकथाभित्रको लघुताले सम्पूर्ण रूपविन्यास textureलाई ठोस compact धरातल प्रदान गरेको हुन्छ (श्रेष्ठ, २०७२ : ७) । अझै भन्ने हो भने कौतुहलमूलक स्वल्प घटनाको प्रयोग, सूत्रात्मकता र गम्भीर अनुभूतिको तीव्रता व्यङ्ग्यात्मकता, प्रतीकात्मकता, ध्वन्यात्मक अभिव्यञ्जना तीव्र एवम् क्षिप्र प्रस्तुति र लघुत्तम संरचना लघुकथाका निजी विशेषताहरू हुन् । लघुकथामा आख्यानको उद्देश्यात्मक प्रकरणका भाषिक संघटकहरूभन्दा विधेयात्मक भाषिक संघटक (वाक्य)हरू उत्तरोत्तर कथाको उद्देश्योन्मुख र पटाक्षेपमूलक हुन सकेनन् भने त्यो लघुकथाको मूल मर्म शिथिल भैसक्छ । लघुकथाको संरचनामा क्रमश : आउने पछिल्ला वाक्यहरू कौतुहलतासहितको अन्त्योत्कर्षोन्मुख हुन्छन् । लघुकथाकारले नाटकीय शैलीमा अथवा अचानक चातुर्यपूर्ण तरिका (नाटकीय शैली)ले कथा समापन (twist ending)  गर्दछ । १९औँ सदीमा अमेरिकी कथाकार एडगर एलेन पो, रसियन कथाकार निकोलाई गोगल र जर्मनीका हाफ्टम्यान विल्हेम ग्रिम जस्ता कथाकारहरूको कथाबाट आधुनिक कथाको उठान भएको पाइन्छ । एडगर एलेन पोले नै कथा (short story)को परिभाषा दिएका छन् । उनले परिभाषाको क्रममा यस विधाका सङ्क्षिप्तता, प्रभावात्मकता, समाख्यानात्मकता, स्वयंमा पूर्णता र कलात्मकतामाथि प्रभाव पारेको छ (शर्मा, २०६७ :१४) । आधुनिक कथा विधाको सैद्धान्तिक मूल्य निरूपण भएको पाइन्छ । कथा विधाकै प्रविधाको रूपमा लघुकथा (short short story) ले कथाको समीचीन साक्ष्यमा आफ्नो पृथक पहिचानका साथ लघुत्तम विधागत स्वत्व प्राप्त गरिसकेको छ । अहिले नेपाली साहित्यमा मात्र होइन विश्वसाहित्यमा आफ्नो पृथक उपविधागत मूल्य प्राप्त गरिसकेको छ ।

लेख (अङ्क ३६ मा प्रकाशित)

नेपाली लघुकथामा शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित विषयलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यी लघुकथामा अभिभावक, विद्यार्थी, शिक्षक एवम् शैक्षिक संस्थाका गतिविधिलाई अध्ययनको विषय बनाइएको छ । यस अध्ययनमा शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित लघुकथाको अध्ययनका लागि अभिभावक एवम् विद्यार्थीवर्गका क्रियाकलापको प्रस्तुति, शिक्षकवर्गका गतिविधिको चित्रण एवम् शिक्षण संस्था एवम् संस्थाप्रमुखका क्रियाकलापको प्रस्तुतिलाई अध्ययन गरिएको छ ।

अभिभावक एवम् विद्यार्थीवर्गका क्रियाकलापको प्रस्तुति

नेपाली लघुकथामा युगचेतनाअन्तर्गत शिक्षा क्षेत्रका गतिविधिको अध्ययनका सन्दर्भमा अभिभावक एवम् विद्यार्थीका क्रियाकलापलाई पनि लिइएको छ । लघुकथा रचनामा शिक्षा क्षेत्रका गतिविधि सुचारु रूपमा चल्न शिक्षक एवम् शैक्षिक संस्थाका साथसाथै अभिभावक एवम् विद्यार्थीको समेत सकारात्मक भूमिका हुनुपर्ने विचार व्यक्त गरिएको पाइन्छ । प्रस्तुत अध्ययनमा अभिभावक एवम् विद्यार्थीवर्गका क्रियाकलापका कारण सिङ्गो शैक्षिक क्षेत्रमा परेको प्रभावका सम्बन्धमा अध्ययन गरिएको छ । यस अध्ययनमा रामविक्रम थापाको मानमर्दन, आर. आर. चौलागाईको शिष्टाचार, डम्बर रसिक भारतीको अभिनयहरू, विष्णु भण्डारी आचार्यको माया, खेमराज पोखरेलको आन्तरिक नम्बर एवम् मनिषकुमार शर्मा ॅसमित’ को थेसिस लघुकथाको विश्लेषण गरिएको छ :

(क) “र’ ले 'स’ लाई पढायो । अर्थात् हिजोसम्म 'र’ चाहिँ 'स’ को गुरु  थियो र 'स’ चाहिँ 'र’ को चेलो । स्थानीय चुनावमा पार्टीबाट टिकट पाएर गा.वि.सं.को अध्यक्ष पदमा 'स’ विजयी भयो । 'र’ ले पनि लोकसेवा आयोग लड्यो र गा.वि.सं. को सचिव भयो ।’’ आजै बेलुकी कार्यालयबाट छुट्ने बेलामा 'र’ ले बिदाइको नमस्कार गर्‍यो । 'स’ भने नमस्कारको प्रत्युत्तर नै नदिई यति मात्र बोल्यो– “त्यो मेरो झोला बोकर हिँड” (थापा. २०५५ : १४) ।

यस अंशमा आफ्नो शिक्षकलाई अपमान गर्ने पूर्वविद्यार्थीको क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यहाँ विद्यार्थी गाविस अध्यक्ष भएको, पूर्वशिक्षक लोकसेवा पास गरेर गाविस सचिव भएको पाइन्छ । लघुकथामा गुरुको अपमान गर्ने पूर्वविद्यार्थीको कार्यप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ ।

(ख) ऊ गुरु रामनाथलाई निकै आदर गर्थ्यो । भन्ने गथ्यौ ऊ– 'रामनाथ गुरु मेरा श्रद्धेय पात्र हुनुहुन्छ । वहाँबाट मैले साउँअक्षर सिकें । वहाँले नै मलाई छात्रवृत्ति मिलाइदिनु’भो । जीवनभरका निम्ति म वहाँप्रति ऋणी छु ।’ … आज ऊ ठुलो प्रोजेक्टमा काम गर्छ । महिनामा पचासौं हजार खान्छ…. धेरै वर्षपछि उसको भेट रामनाथ गुरुसँग भयो । उसको उन्नति देखेर गुरु खुसी देखिन्थे । तर उसले गुरुलाई चिन्न पनि चिनेन । बेलुकी श्रीमतीसँग भन्दै थियो ऊ– “म यति ठुलो मान्छेलाई भेट्दा पनि नमस्ते नगर्ने ? साला रामनाथे’’ (चौलागाई. २०६५ः १०९) ।

प्रस्तुत लघुकथांशमा कुनै समय गुरmको गुणगान गाउने मानिसले पछिल्लो समयमा आफूले धेरै पैसा कमाउने जागीरमा लागेपछि अभिमानी बनेको एवम् गुरmलाई सम्मान गर्नुको साटो घर पुगेर गुरूप्रति अपमानसुचक अभिव्यक्ति दिएको प्रसङ्ग प्रस्तुत गरिएको छ । यहाँ आफ्नो गुरूको अपमान गर्ने पूर्व विद्यार्थीको कार्यप्रति असहमत चेतना व्यक्त भएको छ ।

(ग) “सर, बसौं यहाँ’’ विनय आप्नो सिटबाट उठ्न खोज्दै भन्छ । उभिनसमेत मुस्किल मुस्किल परेको छ बसमा…. “बस, बाबु बस । म उभिइहाल्छु । त्यति लामो यात्रा पनि त होइन ।’’ सरले भन्नुभयो…. “सायद सरले नसिकाईकन जानेको यही हो सर–म पनि सिट छाड्ने नै मनस्थितिमा कहाँ थिएँ र, यस्ता अभिनयहरू त्यतिकै सिकिँदो रहेछ र आवश्यकता पनि पर्दो रहेछ सर’’ यस्तै सोच्दै विनय गजक्क बसिरह्यो (भारती. २०६९ः १४) ।

प्रस्तुत लघुकथांशमा शिक्षकका लागि सिट छोडेजस्तो गर्ने तर नछोड्ने विद्यार्थीको चर्तिकलालाई प्रस्तुत गरिएको छ । लघुकथामा बाहिर सम्मान गरेजस्तो गर्ने तर मनमनै आफ्नो लाभ खोज्ने युवा पुस्ताको स्वार्थजन्य गतिविधिप्रति व्यङ्ग्यात्मक चेतना अभिव्यक्त भएको छ ।

(घ) सुशान्तले लेखेको रहेछ, “सर ! म त ठुलो भएपछि टिचर बन्न चाहन्छु, टिचर भएर सरकी छोरी दिप्तीलाई पनि पढाउनेछ र पढाउँदा हातमा लट्ठी नबोकी क्लासमा जानेछ, नतर्साई, नथर्काई माया गरेर पढाउनेछु (भण्डारी आचार्य, २०७७ : ८) । यस अंशमा शिक्षकको पिटाइबाट आजित भएको विद्यार्थीको अनुभूतिलाई प्रस्तुत गरिएको छ । उनले सभ्य, शिष्ट भाषामा पत्रका माध्यमबाट विद्यार्थीमाथि शिक्षकवर्गबाट गरिने कुटपिट कार्यप्रति विमति एवम् व्यङ्ग्य गरेका छन् । लघुकथामा शिक्षक वर्गबाट विद्यार्थी वर्गमाथि हने हिंसाप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ ।

(ङ) विद्यार्थीहरूको एक हुल रामलाल र नजिक पुगे र भने : नमस्कार सर ! रामलाल सरले नमस्कार फर्काएनन् । बरु तुरुन्त प्रतिक्रिया दिए : मैले आन्तरिक नम्बर बुझाइसकें (पोखरेल २०७३ : ७३) ।

यस अंशमा आन्तरिक जाँचका क्रममा धेरै नम्बर पाउन शिक्षककहाँ धाउने विद्यार्थीको क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गरिएको छ । प्राध्यापकले विद्यार्थीको मनशाय बुझेर उनीहरूलाई आफूले आन्तरिक जाँचको नम्बर बुझाइसकेको बताएका छन् । यहाँ आन्तरिक जाँचमा धेरै नम्बर लिन दवाब दिने विद्यार्थी वर्गको क्रियाकलापको प्रतिक्रियास्वरूप प्राध्यापकको भनाइ आएको छ । लघुकथामा शिक्षा क्षेत्रमा रहेको विकृतिलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

(ठ) “ल सरलाई थाहा नै रहेनछ । थेसिस पनि आफैले लेखेर हुन्छ त ? मैले भनेको मान्नुहुन्छ त्यो पसलमा जानुस्, त्यहाँको भाइले सबै मिलाइदिन्छ ।” चिया पसलेले अगाडिको पुस्तक पसलतिर औलाउँदै भन्यो (शर्मा 'समित्‌’ २०७९ : ६२)

यस अंशमा विश्वविद्यालयका शोधपत्र विद्यार्थी स्वयंले निर्माण नगरेर अन्य मानिसमार्फत पैसामा किनबेच गर्ने गरेको अवस्थालाई प्रस्तुत गरिएको छ । यस लघुकथामा मेहनतभन्दा सजिलोको खोजीमा लाग्ने प्रवृत्तिई प्रोत्साहित गरिएको छ । लघुकथामा जानी नजानी गलत किसिमले शोधपत्र तयार गर्ने कार्यमा संलग्न हुने विद्यार्थी, गलत कार्यको प्रचार गर्ने चियापसलेको क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यस अध्ययनमा अभिभावक एवम् विद्यार्थीवर्गका गलत चिन्तन एवम् क्रियाकलापका कारण शैक्षिक क्षेत्रमा नराम्रो असर परेको विषय सन्दर्भको प्रस्तुति गरिएको छ । नेपाली लघुकथामा शिक्षा क्षेत्रको विकासका निमित्त अभिभावक एवम् विद्यार्थीको भूमिका महङ्खवपूर्ण हुने भएकोले उनीहरूका क्रियाकलापमा – इमानदारिता हुनुपर्ने चेतना व्यक्त भएको छ ।

लेख (अङ्क ३५ मा प्रकाशित)

१. विषयप्रवेश

साहित्यमा मुख्यतया चारओटा विधाहरूको सैद्धान्तिक अध्ययनले पूर्णता पाउन थालेको छ । तिनमा कविता, नाटक, आख्यान र निबन्धजस्ता विधाहरू रहेका छन् । कविताका रूपमा फुटकर कविता, खण्डकाव्य र महाकाव्यको अध्ययन गरिन्छ । तर, तिनीहरू सैद्धान्तिक दृष्टिले आपसमा जति नजिक छन् त्यति नै तिनका बीचमा केही अन्तरहरू रहेका छन् । त्यस्तै नाटकसँगै एकाङ्कीको अध्ययन गरिए पनि दुबैका बीचमा समानता र भिन्नताका अभिलक्षणहरू पाइन्छन् । त्यसैगरी आख्यानात्मक प्रकृतिका उपन्यास र कथाहरूको पनि पृथक् पृथक् विधागत अस्तित्व रहेको छ । निबन्धचाहिँ पछिल्लो चरणमा स्थापित साहित्यको कान्छोजस्तो गद्यात्मक विधा हो । सामान्यतया यी कुनै पनि विधाभित्र वा उपविधाका रूपमा लघुकथाको चर्चा गरिँदैन ।

लघुकथा आख्यानात्मक प्रकृतिको हुने भएकाले यसको सम्बन्ध उपन्यास र कथासँगै धेरै हदसम्म गाँसिएको छ । त्यसमा पनि कथा शब्दका अगाडि लघु शब्दको प्रयोग भएबाट यसको निकटतम सम्बन्ध कथा विधासँग रहेको सङ्केत हुन्छ । त्यसैले पनि यसमा कथा विधामा जस्तै अनेक संरचक घटकहरू रहेका हुन्छन् । तर, लघुकथा स्वयंमा कथा विधाको अन्तरभेदचाहिँ नभएकाले यसलाई कथाकै प्रकृतिजस्तो भए पनि स्वतन्त्र आख्यानात्मक प्रविधाका रूपमा लिने गरिन्छ ।

२. लघुकथाको परिचय

लघुकथाको शाब्दिक अर्थ छोटो वा सानो कथा भन्ने हो । यसमा तत्सम स्रोतका लघु र कथाजस्ता दुई पदको मेल भएको छ । शाब्दिक अर्थका दृष्टिले सानो कथा नै लघुकथा भनिए पनि वास्तविक रूपमा यसको अभिप्राय केही विशिष्ट प्रकृतिको रहेको छ । कथाका दीर्घतर, दीर्घ र लघुजस्ता भेदहरू हुने गर्दछन् । यहाँ लघुकथाको तात्पर्य ती कथागत भेदका रूपमा नभई स्वतन्त्र विधागत पहिचानसँग गाँसिएको छ । त्यसैले लघुकथाको अङ्ग्रेजी रूपान्तरण सर्ट स्टोरी नभई मिनी सर्ट स्टोरी वा माइक्रो स्टोरी हुने गर्दछ । अथवा, अङ्ग्रेजीमा लघुकथाको अभिप्रायसँग गाँसेर सर्ट सर्ट स्टोरी वा लिटिल सर्ट स्टोरी आदि नामहरू पनि प्रयोग हुने गरेका छन् ।

पूर्वीय संस्कृत साहित्यका आदिम ग्रन्थहरूदेखि नै लघुकथाका अनेक प्रयोगहरू हुँदै आएका छन् । संस्कृतको प्राचीनतम ग्रन्थ ऋग्वेदका सूक्तहरूदेखि अथर्ववेदका मन्त्र हुँदै उपनिषद्–ब्राह्मण ग्रन्थहरूसम्ममा समेत कथात्मक संरचनाको स्वरूप विकसित हुन थालेको पाइन्छ । त्यस्तै जातक कथा, पञ्चतन्त्र, हितोपदेश, बेताल पञ्चविंशतिका, सुकसप्तति आदि ग्रन्थहरूमा पनि कथात्मक संरचनाको विकास भएको पाइन्छ । यस्ता कथाबीज वा कथात्मक स्वरूपहरूलाई संस्कृतमा अद्भुत कथा, लोककथा र कल्पित कथाजस्ता अनेक भेदहरूअन्तर्गत पनि चर्चा गरिएको पाइन्छ । खासगरी वैदिक साहित्यका आख्यानमूलक सूक्तहरू, नीतिपरक एवम् औपदेशिक प्रकृतिका पौराणिक आख्यानचूर्णकहरू वा पञ्चतन्त्र, हितोपदेशलगायत अनेक ग्रन्थहरू लघुकथाकै सन्दर्भमा देखा पर्दछन् । यसरी पूर्वीयमा लघुकथात्मक प्रकृतिका अनेक स्रोतहरू विद्यमान रहे पनि लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चाचाहिँ प्रारम्भ भएको पाइँदैन ।

लघुकथाको सैद्धान्तिक परिचर्चा पाश्चात्य जगतबाटै भएको हो । सन् १९५० को दशकदेखि पाश्चात्य जगत्का अनेक विद्वानहरूबाटै लघुकथासम्बन्धी अभिमतहरू प्रकट भएको मानिन्छ । त्यस्तै इसपका नीतिकथा र बाइबलका आख्यानात्मक सूक्तहरूलाई पनि त्यहाँ लघुकथाकै रूपमा विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । जे होस्, प्रारम्भदेखि वर्तमानसम्म आइपुग्दा लघुकथाको एउटा विधागत पहिचानसम्बन्धी मापदण्ड तयार हुन थालेको अवस्था छ र यसबारे विभिन्न विद्वानहरूले आआफ्ना अभिमतहरू पनि राख्दै आएका छन् । त्यस्ता केही परिचायत्मक किसिमका उल्लेखनीय कथनहरू यसप्रकार छन् :

लेख (अङ्क ३४ मा प्रकाशित)

नेपाली लघुकथामा आधुनिक सभ्यता एवम् जीवनशैलीको अध्ययन गरिएको छ । नेपाली लघुकथामा समाजमा आधुनिक सभ्यता एवम् जीवनशैलीले मानिसको जीवनशैली एवम् उसको सोचमा व्यापक परिवर्तन ल्याउने भाव व्यक्त भएको छ । यस अध्ययनमा नेपाली समाजमा परिवर्तनमुखी चेतना र परिवर्तनका नामका आएका विभिन्न विचार, दृष्टिकोण एवम् क्रियाकलापले पारेको प्रभावको अध्ययन गरिएको छ । यस अध्ययनमा नारी–पुरूष सम्बन्धको प्रस्तुति, पुस्तागत सम्बन्धमा आएका उतारचढावको अभिव्यक्ति, अस्वाभाविक जीवनशैली एवम् असामान्य क्रियाकलापजन्य क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

नारी–पुरुष सम्बन्धको प्रस्तुति

नेपाली लघुकथामा आधुनिक सभ्यता एवम् जीवनशैलीको अध्ययनका क्रममा नारी–पुरुषबिचको सम्बन्धलाई प्रस्तुत गरिएको छ । यी लघुकथामा समाजमा उत्पन्न हुने विविध विचार एवम् जीवनशैलीको प्रभावले मानिसहरूको आपसी सम्बन्धलाई प्रभावित तुल्याएको विचार व्यक्त भएको छ । आजको दिनमा सूचना प्रविधिले मानिसले एकआपसमा जोडेको, प्रविधिको सही उपयोग हुन नसक्दा मानव जीवन सङ्कटमा परेको घटना प्रस्तुत गरिएको छ । नेपाली समाजमा बढ्दो सहरीकरण, सामुहिक परिवारको विघटन र उपभोक्तावादको प्रभावसँग मानिसहरू एकल परिवार समूहमा आबद्ध हुन थालेको विषय सन्दर्भलाई लघुकथा निर्माणको कथ्य सन्दर्भका रूपमा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ। नेपाली लघुकथामा आजको आधुनिक पुस्ता मानवीय संवेदनाभन्दा पनि व्यक्तिगत स्वार्थ एवम् महत्वकाङ्क्षमा रुमल्लिने गरेको, पुस्ताहरूबिचको अन्तर्सम्बन्धमा चिसोपना आएको, पति–पत्नी, आमाबाबु एवम् छोराछोराबिचको सम्बन्ध यान्त्रिकताले जड बनाएको घटनालाई विषयवस्तु बनाएको देखिन्छ । यस अध्ययनमा नारी–पुरुष सम्बन्धमा आधारित गोपाल ढकालको साहसिक कदम, देवेन्द्र अर्याल ’आँसु’ को अग्निपरीक्षा, आर. आर. चौलागाईको ऊ अझै फर्केन, मणिकुमार पोखरेलको परिचय, श्रीओम श्रेष्ठ ’रोदन’ को तृष्णा एवम् रवीन्द्र तिमसेनाको अचम्म लघुकथालाई विश्लेषण गरिएको छ :

(क) “म टेष्टट्युब प्रविधिको सहायताबाट गर्भवती भएकी हुँ“ रमिलाले तेस्रोपटक मुख खोली…. सबै भद्र भलादमीहरू जर्याकजुरुक गरेर हिंडे । कचहरी त्यतिकै सकियो । उता गाउँका मुखिया भने नारीवादी महिला नेतृको साहसको प्रशंसा गर्दै भन्दै थिए, “तिमीले त मलाई कत्रो सङ्कटबाट बचायौ, नानी“ (ढकाल. २०६२ : १३) ।

यस अंशमा अनैतिक सम्बन्धबाट गर्भवती भएकी महिलाले टेष्टटयुब प्रविधिको सहायताबाट गर्भवती भएको विचार व्यक्त गरेकी छिन् । लघुकथामा गाउँको मुखिया र गाउँकी आधुनिक जीवनशैली एवम् फेसनको प्रभावमा बाँचेकी महिलाको संसर्गपछि महिला गर्भवती भएको घटनालाई ढाकछोप गरिएको छ । यहाँ उक्त महिलालाई ’नारीवादी महिला’ भनिएको र मुखियाले महिलाको साहसको प्रशंसा गरेर आफूलाई सङ्कटबाट बचाएको अभिव्यक्ति दिएको छ ।

(ख) विदेशमा काम गर्न गएका एक हुल रामहरू स्वदेश फर्किए । उनीहरूले सीताको सतीत्वमाथि शङ्का गरी अग्निपरीक्षा दिनुपर्ने प्रस्ताव राखे । जब यो कुरा महिला समूहमा पुग्यो, तब जोडतोडका साथ उनीहरूले “अब सीताहरूले होइन, अग्निपरीक्षा दिने पालो रामहरूको हो” भन्ने निर्णय गरे… रगत परीक्षणमा सम्पूर्ण रामहरू ’एच.आइ.भी. पोजेटिभ देखिए । तब सीताहरूले रामहरू अग्निपरीक्षामा सफल हुन नसकेको र उनीहरूलाई त्यागिएको घोषणा गरे (अर्याल आँसु २०६६ ५३) ।

यस अंशमा विदेशमा रोजगारका लागि गएका युवाले असुरक्षित यौन व्यवहार गरेको, विदेशमा गएर आफूले जथाभावी गरेको तर स्वदेश आएर आफ्ना पत्नीमाथि शङ्का गरेर मेडिकल जाँच गराउन खोजेको घटनालाई प्रस्तुत गरिएको छ । यहाँ महिलाहरूले विदेश गएका ती पुरmष वर्गको जाँच गराउँदा उनीहरूमा एच. आइ. भी. पोजेटिभ लागेको यथार्थ घटनालाई अभिव्यक्त गरिएको छ । यस रचनामा पुरुष वर्गको अनावश्यक शङ्कालु प्रवृत्ति एवम् छाडा कार्यप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ ।

लेख (अङ्क ३३ मा प्रकाशित)

वर्तमान अवस्थामा मानिसहरूसँग लामा लामा ठेली पढ्ने समय निकै कम रहेको देखिन्छ । थोरैमा धेरै कुराहरू अट्ने हुँदा अहिले मानिसहरू लघुकथा लेख्न र पढ्न झुकाव भइरहेको पाइन्छ । आख्यानको प्रविधाको रुपमा लोकप्रिय हुँदै गइरहेको लघुकथा लेखनमा थुप्रै स्थापित साहित्यकारहरू पनि लागि परेको पाइन्छ । उपन्यासलाई फुटबल मैदान, कथालाई भलिबल मैदानको संज्ञा पाएझैँ लघुकथालाई चेस बोर्डको संज्ञा दिइएको यो प्रविधिको लेखन यात्रा वि.सं २००७ पछि नै भएको मानिन्छ ।

तत्कालीन अवस्थामा पूर्णप्रसाद ब्राह्मण, जय नारायण गिरी दुर्लभलाल सिंह, जगदीश नेपाली लगायतका लेखकहरूले लघुकथा लेख्ने गरेको दस्तावेजमा उल्लेख छ । चालीसको दशकसम्म आइपुग्दा दर्जनौं लेखकहरूले निरन्तरता दिएको कारण लघुकथाले निकै उचाई लिएको हो र यो उचाईमा पुर्‍याउन गोरखापत्र, मधुपर्क, युवामञ्च, गरिमा आदि नाम चलेका पत्रपत्रिकाहरूले उल्लेखनीय भूमिका खेलेको पाइन्छ ।

लघुकथाको विकास विस्तार र प्रवद्र्धन गर्न कै लागि आधिकारिक रुपमा २०६५ सालमा लघुकथा समाज नामक संस्था दर्ता गरिएको छ । संस्थाले बेलाबेलामा पुस्तक विमोचन, गोष्ठी, अन्तक्रिया, प्रशिक्षण, सम्मान लगायत विविध कार्यक्रम गरेर लघुकथाको क्षेत्रमा थुप्रै उल्लेखनीय कार्यहरू गरिसकेको छ । लघुकथालाई अझ संस्थागत गर्न पोखरामा पनि गत वर्षदेखि ‘लघुकथा प्रतिष्ठान पोखरा’ नामक संस्था क्रियाशिल रहेको छ ।

हालसम्म १५० जना लेखकले पुस्तक प्रकाशन गरेको र दुई दर्जन नारीहरूको सहभागिता रहिसकेको, लघुकथामा विद्यारवारिधी गर्नु भएका डा. पुष्करराज भट्टको दस्तावेजमा उल्लेख छ । त्यसैगरी आफ्ना दुई कृति प्रकाशन गर्नेहरू एक दर्जनको हाराहारीमा छन् भने तीन सङ्ग्रह (ह्याट्रिक) प्रकाशन गर्नेहरूमा डा. रविन्द्र समीर (८), सुमन सौरभ (५), खेमराज पोखरेल (४), बिनय कसजू (४) डा. कपिल लामिछाने (३), डा. पुष्कर राज भट्ट (३) कृष्ण बजगाइँ (३) राजु क्षत्री अपुरो (३) कृष्ण शाह यात्री (३), विश्वराज अधिकारी (३) आदिको नाम लिन सकिन्छ । लघुकथामा त्रि.वि. बाट थुप्रै शोधपनि भएका छन् । लघुकथामा पहिलो शोध गर्ने इश्वरीप्रसाद पोख्रेल हुन् । लघुकथामा डा. रविन्द्र समीर, राजु क्षत्री अपुरो, खेमराज पोख्रेल, कल्याण पन्त आदिका लघुकथाहरूमा शोध भइसकेका छन् ।

सामाजिक सञ्जालको विकास र विस्तार भएपछि लघुकथा लेखनमा तिव्रता आएको देखिन्छ । ग्रुप पेज बनाएर लघुकथा लेख्न थालिएको पनि आठ वर्ष हुन लागेको छ । यसको पहिलो श्रेय लघुकथा कुनो र संस्थापक नारायण तिवारीलाई जान्छ ।

अहिले लघुकथा लेख्नेहरूको निकै बाढी आएको छ । फेसबुकले एउटा स्कूलको काम गरेको छ । यसले नयाँलाई निखार्न मद्दत पुर्‍याएको छ ।

अझै पनि लामो समयदेखि लघुकथा लेख्दै आइरहेका केही लेखकहरू लघुकथा लेखनमा अलमल्ल परेका हुन् कि भन्ने भान हुन्छ । मेलोमेसो नपाएका नयाँ लेखकहरूका लागि केही मार्गदर्शन हुन सक्छ की भन्ने हेतुले म आफूले जाने बुझेका केही कुराहरू प्रष्ट पार्न चाहान्छु ।

लेख (अङ्क ३२ मा प्रकाशित)

 

(२) वैचारिक प्रतिबद्धताको अभावको चित्रण

नेपाली लघुकथा रचनामा नेपाली राजनीतिकर्मी आफ्नो वैचारिक पक्षप्रति कमजोर बन्दै गएको अवस्थालाई अध्ययनको विषय बनाइएको छ । एक निश्चित विचार, दर्शन बोकेर राजनीतिमा प्रवेश गरे पनि त्यस अनुकूलको आचरण नगरेको, जनताको पक्षमा सही किसिमले नलागेको कारण राजनीतिकर्मी आलोचित बन्दै आएका छन् । नेपाली लघुकथामा नेपाली राजनीतिमा देखिएको वैचारिक स्खलनलाई प्रमुखताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ । यसै सन्दर्भमा वैचारिक विचलन प्रस्तुत गर्ने क्रममा हरिगोविन्द लुइटेलको हवस् त लालसलाम, सुमन सौरभको मातृभूमि, रवीन्द्र समीरको बलिको बोको; विनयकुमार कसजूको हलीको फोटो, सीताराम नेपालको योग्यताको कदर एवम् रञ्जन घिमिरेको राजनीति लघुकथालाई प्रस्तुत गरिएको छ :

(क) यसको लगत्तै मैले विभिन्न जिल्लामा रहेका हाम्रा मतियारहरूलाई यो फर्मुला रिले गरें–“हलो ! गणेशजी, भगवान्जी, गोपालजी, कृष्णजी, रामजी वा लछुमनजी । यहाँ केशवजी र मेरा बिच कुराकानी भएर राम्रो योजना बनेको छ । तपाईंहरू पनि हाम्रै बाटोमा हिँड्नुहोला । घुस, बलात्कार र अपराधहरू छोप्न ॅयता’ वा ’उता’ लागिहाल्नु होला । “तिमीहरू बलात्कारी हौ“ भनी एउटाले तपाईंलाई आरोप लगायो भने भन्नु – “हाम्रो राष्ट्रवादी लाइनमाथि धावा बोलिंदै छ ।” अर्काले आरोप लगायो भने भन्नु– “हाम्रो प्रजातान्त्रिक अडानमाथि प्रहार हुँदैछ ।“ 'यता’ ले किचकिच गर्यो भने ’उता’ हाम्फाल्नु ’उता’ले किचकिच गर्यो भने ’यता’ हाम्फाल्नु (लुइटेल. २०५६ : ९)।

प्रस्तुत अंशमा नेपाली राजनीतिकर्मीको वैचारिक प्रतिबद्धताको अभावलाई विषय बनाइएको छ । नेपाली राजनीतिमा पचासको दशकयता वैचारिक प्रतिबद्धतामा देखिएको विचलनले राजनीतिक अवसरवादिता बढाएको सन्दर्भ लघुकथामा व्यक्त छ । यस लघुकथामा प्रजातन्त्रोत्तर कालको नेपाली राजनीतिक क्षेत्रको वैचारिक विचलनका घटना एवम् अवसरवादी प्रवृत्तिप्रतिको आलोचनात्मक अभिव्यक्ति आएको छ ।

(ख) ऊ ठ्याक्क आवाज आएकै ठाउँमा पुग्यो र त्यहाँको दृश्य देखेर बहुलायो । आमा सर्वाङ्ग नाङ्गै थिइन् । मातृभूमिलाई आमाका रूपमा परिचय गराउनेहरू आफ्ना मित्रहरूको साथमा तिनै आमाको बलात्कारमा लीन थिए । उनीहरूलाई हौस्याउने केही विदेशी अनुहारहरू वरिपरि उफ्रिदै ताली बजाइरहेका थिए (सौरभ. २०६५ : ७६)।

प्रस्तुत अंशमा राजनीतिकर्मी देशप्रति प्रतिबद्ध नभएको र उनीहरू वचन र कर्मका बिचमा असङ्गति भएको कुरालाई व्यक्त गरिएको छ। लघुकथामा देशको जिम्मा लिनेले देशलाई लुछेको, देशप्रति प्रतिबद्ध नभएको कारण विदेशी हस्तक्षेप बढेको पाइन्छ । लघुकथामा देशको कारुणिक अवस्थालाई कलात्मक तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ । देशको हितभन्दा व्यक्तिगत हितमा लाग्ने कामले देश र जनताप्रतिको प्रतिवद्धता हराउँदै गएको अवस्थाबोध गरिएको छ। लघुकथामा स्वार्थी र मतलबपरस्त क्रियाकलाप, चिन्तनको प्रतिनिधित्व सत्तामा पुगेका राजनीतिक समूहले गर्दै आएको सन्दर्भमा उनीहरूको यस्तो क्रियाकलापलाई प्रस्तुत गरिएको छ, यस्ता कार्यले नेपाली माटो र मन दुवै छियाछिया भएको यथार्थलाई व्यक्त गरिएको छ । लघुकथामा वैचारिक प्रतिबद्धताको कमीका कारण उत्पन्न सांस्कृतिक दासतालाई प्रस्तुत गर्नाका साथै त्यस कार्य विरुद्धको चेतनालाई सशक्त किसिमले देखाइएको छ ।

लेख (अङ्क ३१ मा प्रकाशित)

विषय परिचय

वर्तमानमा नेपाली लघुकथा लोकप्रिय बन्दै आएको छ । नयाँ पुस्ताका लेखक मात्र नभएर पूराना पुस्ताका अन्य विधामा स्थापित लेखक पनि यस विधामा रुचि देखाएर कलम चलाइरहेका छन् । लघुकथा लेखन अब रहर मात्र नभएर प्रतिबद्धताको स्तरमा विकास भइसकेको छ । नेपाली लघुकथा विषयवस्तुका साथसाथै कलात्मक शिल्यका दृष्टिले पनि समृद्ध बन्दै आएको छ । समसामयिक युगजीवनका विभिन्न पक्षको प्रस्तुतिका कारण यस विधाले आम पाठकको माया पाउँदै आएको छ । नेपाली लघुकथामा नेपाली समाजमा उज्याला पक्षका साथै विकृति–विसङ्गति विरोधी चेतना अभिव्यक्त हुँदै आएको छ । नेपाली लघुकथा लेखनको छ दशक भन्दा लामो यात्रामा विभिन्न लेखकले आफ्ना सिर्जना मार्फत विभिन्न विषयवस्तुलाई अभिव्यक्त गरेको पाइन्छ । यस अध्यायमा नेपाली लघुकथामा अभिव्यक्त भएका विषयवस्तुगत प्रवृत्तिलाई अध्ययनको सामग्री बनाइएको छ । नेपाली लघुकथाका मूल प्रवृत्तिहरू अध्ययनका लागि राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक, भाषा तथा साहित्य, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रशासन, विज्ञान, आधुनिक सभ्यता एबम् जीवनशैली, न्याय कानुन, पत्रकारिता, मिथक, डायस्पोरा एवम् नारीवादी चेतनाजस्ता सोह्र विषयलाई मूल आधार मानिएको छ । यी विषयलाई पनि आवश्यकता अनुसार उपविभाजन गरिएको छ ।

नेपाली लघुकथाका विषयवस्तुगत प्रवृत्ति

नेपाली लघुकथामा विभिन्न विषयसन्दर्भको प्रस्तुति पाइन्छ । नेपाली जनजीवनका कथाव्यथालाई आख्यानात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेर सर्जकहरूले आफूलाई जीवन्त तुल्याएका छन् । नेपाली लघुकथामा मानिसको जीवनका व्यक्तिगत अनुभूति मात्र नभएर समाज, राष्ट्र एवम् अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ पनि व्यक्त हुँदै आएका छन् । समकालीन नेपाली जीवनका विषयसन्दर्भलाई टिपेर लघुकथाको माध्यमवाट प्रस्तुत गर्ने क्रममा लेखक गतिशील यथार्थको नजिक हुने भएकोले लेखकले समकालीन जीवनको स्पर्ग कारण लघुकथामा सामाजिक जीवनका विभिन्न पक्षको गहन विश्लेषण गरेको हुन्छ । जीवन र जगतप्रतिको यथार्थ एवम् आलोचनात्मक दृष्टिका पाइन्छ ।

नेपाली लघुकथाका मूल प्रवत्ति अन्तर्गत के कस्ता विषयवस्तुलाई के कति साक्षात्कार गरेको छ भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । नेपाली समाजको कृत स्थान दिइएको छ भन्ने विषयले नेपाली लघुकथाकारले सामाजिक जीवनसँग कालखण्डमा के कस्ता प्रवृत्तिहरू देखापरे, ती प्रवृत्तिले नेपाली समाजमा के कस्तो प्रभाव पार्‍यो र त्यस प्रभावलाई लेखकले के कसरी प्रस्तुत गर्न सक्यो भन्ने विषयले नेपाली लघुकथा लेखनको सफलताको निर्धारण गर्दछ । नेपाली लघुकथा लेखकले नेपाली समाजिक जीवनका समाज, राजनीति, प्रशासन, अर्थव्यस्था, संस्कृति, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रवासी जीवन, मानिसका वैयक्तिक भोगाइजन्य अनुभूति आदि अनेक विषयलाई आफ्नो लेखनको विषयसन्दर्भको रूपमा चयन गरेका छन् । यसका साथसाथै पूराना लोककथा, किंवदन्ती, धार्मिक कथा, इतिहासप्रसिद्ध व्यक्ति एवम् घटनासँग सम्बन्धित विषयवस्तु पनि नेपाली लघुकथा लेखनमा समावेश हुँदै आएका छन् । नेपाली जनजीवन नेपालको भूगोल बाहिर संसारभर फिँजिएको छ । नेपाल बाहिर रहेका नेपाली एवम् तिनको जीवन अनुभूति समेत व्यक्त हुँदै आएको सन्दर्भमा अब नेपाली लघुकथा लेखन नेपालमा मात्र नभएर नेपाल बाहिर पनि विस्तारित हुँदै आएको छ ।

लेख (अङ्क २९ मा प्रकाशित)

"एक बसाइमा पढिसकिने सानो तर स्वयं पूर्ण इतिवृत्ति नै छोटो कथा हो, जो एउटै विशिष्ट प्रभाव उत्पन्न गराउनका निम्ति लेखिन्छ ।’’ लघुकथाका प्रवर्तक अमेरिकी कथाकार एडगर एलन पो (१८०९–१८४९) को भनाइ यो हो ।

हाम्रो सरकारी शब्दकोशले कथाको अर्थ लामो दिएको छ, ‘प्रबन्धात्मक रूपमा गद्यमा लेखिएको आख्यानात्मक लघु रचना; कहानी; गल्प । नाटक, उपन्यास, महाकाव्य आदिमा पाइने कथावस्तु; कथानक; कथासार । चम्पूका रूपमा अथवा विशुद्ध गद्यमा लेखिएका आधुनिक कथा अथवा उपन्यासका पूर्वरूप मानिने विविध आकारप्रकारमा विभक्त आख्यानसाहित्यको पुरातन रूप; उपाख्यान; दन्तेकथा; आहान; किस्सा; कुथुङग्री । उक्ति; कथन; भनाई । नालीबेली; पुर्ब्यौली; पुर्ख्यौली; इतिवृत्त; इतिहास ।’

कथाको अर्थ र आयाम सानो छैन । सभ्यताको इतिहासमा मानिसले विभिन्न कथा रच्यो, कथा भन्यो, कथा सुन्यो, कथा बोक्यो । आज मानव समुदाय जहाँ उभिएको छ, यहाँसम्म आइपुग्दाका अनगिन्ती कथा छन् । 

लेखन वा सिर्जनाका क्षेत्रमा कथा कहाँ छैन ? हरेक इतिहासमा कथा छ, काव्य–महाकाव्यमा कथा छ, नाटकमा कथा छ, उपन्यासमा कथा छ । जब मानिसले साहित्यका अनेक विधाबाट कथालाई छुट्ट्याएर लेख्न वा बुन्न खोज्यो, तब छोटो कथा वा लघुकथा (अंग्रेजीमा शर्ट स्टोरी) जन्मियो । 

अमेरिकी लेखक सेल्डन चेनीले कथा भन्ने र अभिनय गर्ने अभ्यास सँगसँगै सुरु भएको कल्पना गरेका छन् । "कल्पना गर्नुस्, यो अल्तामिराको भित्तेचित्रहरूको युग हो । रात परेको छ, बिचमा आगो बालेर हामी सबै त्यसको चारैतिर बसेका छौ ।"  आगोको एक छेउमा कबिलाहरूको नाइके बसेको छ । आज उसले एक सिंह मारेको घटना सुनाउँदै छ— "मैले सिंहलाई पछ्याउँदै थिए", ऊ मैतिर आयो । मैले आफ्नो भालाले आक्रमण गरे । ऊ भुईंमा लड्यो,’ सेल्डन चेनीले आफ्नो पुस्तक 'द थियटर : थ्री थाउजेन्ड एयर्स अफ ड्रामा, एक्टिङ एन्ड स्टेजक्राफ्ट' मा लेखेका छन्, 'यत्तिकैमा उसको दिमागमा एक विचार पैदा भयो र आफूले कसरी सिंह मारे भन्ने घटना अभिनय गरेर देखाउन चाह्यो । ठिक यसै क्षण नाटकको जन्म भयो ।'

लेख (अङ्क २८ मा प्रकाशित)

लघुकथा आत्मबोधको सूक्ष्म अभिव्यक्ति हो । कथा (आख्यानमूलक सिर्जना) को साझा धर्म आत्मबोध हो । आत्मबोध नभएको वा आत्मस्वीकृति सहितको विषयबोध नभएको रचना हुँदैन । लघुकथा ‘स्न्यापशट’ हो, त्यसैले यो सूक्ष्म आत्मबोधको अभिव्यक्ति हो । संक्षिप्त भईकन पूर्ण हुनुपर्ने विशेषताका कारण सूक्ष्म विषयको गहन आत्मबोध हो लघुकथा । सूक्ष्म विषयको गहन अन्तरबोधले पूर्ण अर्थवेत्ता सामर्थ्य भने लघुकथाले राखेको हुन्छ । अर्नेस्ट हेमिङ्वेले ६ शब्दको लघुकथा लेखे, त्यो कथाबोध नगर्नेलाई लघुकथा शीर्षक होला, तर त्यसले अर्थ र अभिव्यक्तिका हिसाबमा पूर्णता दिन्छ, त्यसैले लघुकथा हो । थोरै बोलोस्, धेरै बताओस्, त्यहाँ लेखकीय अन्तरबोध रहोस् र पाठकलाई त्यही आत्मबोधमा पुर्‍याओस्, तब न लघुकथा हुन्छ । 

लघुकथाले व्यवच्छेदनकारी स्थिति ल्याउँछ । सामान्य अवस्थाबाट लेखक वा पाठक विशिष्ट अवस्थामा पुगेका हुन्छन् । सर्जकले पाठकसम्म त्यो अवस्थामा पुुर्‍याइदिन्छ, यसका लागि कथानक, परिवेश, चरित्रकार्य र विम्बविधानलाई उपयोग गरिएको हुन्छ । त्यो विशिष्ट (वा पृथक) अवस्थामा पुग्नु व्यवच्छेदन हो । तर यो व्यवच्छेदनको प्रक्रिया स्वाभाविक र आत्मिक हुन्छ र लघुकथा त्यसपछि शक्तिशाली हुन्छ । व्यवच्छेदन वा एक परिवेशबाट विशिष्ट परिवेशमा पुग्ने काम असमान्य अवस्था हो, जसलाई सामान्यीकृत स्वाभाविकता दिन सक्ने क्षमता (वैयक्तिक प्रज्ञा) ले लेखक पहिला आफू तरङ्गित हुन्छ, त्यसपछि पाठकलाई त्यसैगरी तरङ्गित पार्छ । त्यो तरङ्ग विद्युतीय झट्कासरह हुन्छ, हुनुपर्छ । खलिल जिब्रानको ‘आँखे’ र युवराज मैनालीको ‘चक्रवर्ती सम्राट’ले यस्तै तरङ्गित सामर्थ्य बोकेका छन् । सबै घटना यसरी विशिष्ट तरङ्ग वा मानसिक झोँक्का दिन सक्दैनन् । लेखक कुन विषय वा परिस्थिति सामान्यभन्दा माथि छ भन्ने ‘च्वाइस एन्ड पिक अप’को सामर्थ्यमा रहनुपर्दछ । खलिल जिब्रानका कैयन लघुकथामध्ये ‘आँखा’, ‘फ्याउरो’जस्ता तरङ्ग ल्याउने कमै छन् ।

सामान्यताभित्र असमान्यता र असमान्यताभित्र सामान्यता आविष्कार गर्न नसक्ने आख्यानकार लघुकथाकार बन्न सक्दैन । सामान्य विषयवस्तु र घटनालाई असामान्य उचाइमा पुर्‍याएर कथा भन्ने, असमान्य शक्ति उत्पादन गर्ने क्षमता कथाकारमा हुनुपर्छ । साथै असमान्य घटनाको सामान्य समाधान (सन्देश, प्रश्न वा शिक्षा) दिन कथाकार सक्षम हुनुपर्छ । यही क्षमताले पाठकमा रहेको सुषुप्त संवेदनलाई जागरुक बनाउन सकिन्छ । लघुकथाका विशिष्ट तङ्खवहरू जस्तो कि सामान्य प्रस्तुतिमार्फत विशिष्ट प्रभाव पार्ने, कथा पढिसकेपछि प्रभावोत्पादक कुतूहलता पैदा गर्ने कार्यले पाठकका सुषुप्त संवेदनलाई ब्युँझाइदिन्छ र जागरुक उत्कर्षमा पुर्‍याइदिन्छ । कथा सकिएपछि कुतूहल सुरु हुने, दिमाग रन्थनाउने प्रश्न छेड्नुपर्छ । अक्षर, शब्दहरूले संवेदनालाई अन्तरबोध गरेर दिमागमा करेन्ट लगाउने कथाशिल्प चाहिन्छ । 

लेख (अङ्क २७ मा प्रकाशित)

लघुकथा आख्यानको लघुतम स्वरूप हो । तर लघुकथाको परिभाषा वा परिचय कतिपय अवस्थामा कतिपय जिम्मेवार विद्वान्‌हरूले अङ्ग्रेजीको शर्ट स्टोरी (क्जयचत क्तयचथ) लाई नै भन्ने गरेर अद्यापि गल्ती गरिरहेको पाइन्छ । तर वास्तवमा सोझो अनुवादको हिसाबले हेर्दा ’शर्ट स्टोरी’ को अर्थ 'लघुकथा’ देखिए पनि अभिप्रायको हिसाबले कथा–कहानी भनेर जसलाई भनिन्छ, अड्ग्रेजीको 'लघुकथा' अर्थात् 'शर्ट स्टोरी’ हो । हामीले “लघुकथा’’ भन्ने गरेको आख्यानको लघुतम रूप अङ्ग्रेजीको ’शर्ट स्टोरी’ होइन ।

हामीले 'लघुकथा’ का रूपमा चिन्ने गरेको यस लघुतम आख्यानको स्वरुपलाई अङ्ग्रेजीमा 'शर्ट शर्ट स्टोरी’ (Short Short Story) भनिन्छ । अमेरिकी विद्वान् रोगर जी. गुडम्यानले ७५ औं लघुरचनाहरूमा लेखेका छन्‌– “बीसौं शताब्दीको व्यस्तताले लामा उपन्यासहरुलाई ताछतुछ पार्न थाल्यो । पढ्ने समय छैन, अतः सङ्क्षेपमा ग्रहण गर’’ यसले लघुकथा (शर्ट स्टोरी) झन् झन् लोकप्रिय भयो । यो चक्रकै क्रममा हामीले अतिलघुकथा (शर्ट शर्ट स्टोरी) पत्ता लगायौं–  'लघुतम, अत्यन्त माझिएको कथ्य, पौराणिक नीतिकथा र किस्साभन्दा चुस्त र विकसित ।’’

अर्का विश्वविख्यात अमेरिकी विद्वान् इर्भिड हावले 'शर्ट शर्ट स्टोरी’ लाई उनले सम्पादन गरेको लघुतम कथाको सङ्कलन एन एन्थोलोजी अफ द शर्टेस्ट स्टोरिजमा 'शर्ट सट्र्स’ नाम दिएका छन् र सो पुस्तकको शीर्षक नै शर्ट सटर्स (Short Shorts) राखेकाछन् । उनको तर्क छ– “एउटा कुरा त स्पष्टै छ, अतिलघुकथा लघुकथाभन्दा आकारमा छोटै हुन्छ । तर पनि २५०० शब्दसम्मको लघु आख्यानलाई अतिलघुकथा भन्ने सुझाव दिन सकिन्छ । यस्ता अतिलघुकथा जसबाट आँखाको एक झप्काइ, एउटा शीघ्र प्रतिक्रियाजस्ता आनन्द अथवा दृष्टि जे पाउँछौं त्यही नै तिनको विशेषता हो । यो लेखन विशेष गरी निर्भीक हुनुपर्छ ।

लेख (अङ्क २६ मा प्रकाशित)

लोकजीवनमा रहेको आस्था र निष्ठाको संयोजित रूप पनि लोकविश्वास हो । आस्था भनेको विश्वास हो भने निष्ठा भनेको त्यसको कार्यरूप हो । लोकले कुनै कुराप्रति विश्वास गर्दछ । त्यसलाई व्यावहारिक रूपमा उतारेर निष्ठा पूरा गर्दछ । लोकसाहित्यमा सबैभन्दा बढी स्थान लोकविश्वासले लिएको देखिन्छ । नेपाली समाजमा प्रचलित लोकविश्वासलाई अतिकल्पना/स्वैरकल्पनाप्रतिको विश्वास, जादु, टुनामुना र योगसँग सम्बन्धित विश्वास, धर्म–अनुष्ठानप्रतिको विश्वास, आत्मशीलताप्रतिको विश्वास तथा अन्य विभिन्न विश्वास गरी पाँच प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । प्रज्ञा नेपाली लोककथामा आएका उयर्पुक्त लोकविश्वासहरू यसप्रकार रहेका छन् : 

अतिकल्पना/स्वैरकल्पनाप्रतिका विश्वासहरू 

मानिसले प्राचीन कालदेखि नै सपना र कल्पनाका माध्यमबाट अलौकिक परिवेश, असाधारण शक्तिसम्पन्न देवता तथा अर्धदेवताहरू, राक्षस, यक्ष, किन्नर, असाधारण शक्ति, सामर्थ्य र स्वरूप भएका मानव, वस्तु आदिको कल्पना गर्दै आएको छ । अतिकल्पनाका माध्यमद्वारा निर्मित यी प्राणी र वस्तुहरूले लोकमानसमा स्थायी तथा गहिरो प्रभाव पारेका हुन्छन् । यस्तो कल्पनाप्रतिका विश्वासहरू नेपाली लोककथामा प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । प्रज्ञा नेपाली लोककथामा रहेका अतिकल्पना/स्वैरकल्पनाप्रतिका विश्वासहरू यसप्रकार रहेका छन् : 

* मरेकी छोरीको पेट फुटेर निस्केको पिँडालुको बोक्रा र उखुको खोस्टाबाट कुर्ले ढुकुरको जोडी उत्पन्न हुनु, ढुकुरलाई बाबुले आफ्नी छोरीको अवतार मानेर त्यो कुर्लदा छोरी पेट दुख्यो भनेर रोएको भन्नु (कुर्ले ढुकुरको उत्पत्ति, पृ.३२), 

* सैताल राक्षसले गाउँका सबैलाई पालैपालो खानु, बलरामले चलाखीका साथ उसलाई पराजित गर्नु (सैतालसँग जम्काभेट, पृ.६७–६९), 

* इन्द्राणीको आग्रहमा इन्द्रदेवले गरिब किसानको सहयोगका लागि हलाको सियोमा सुनका घैला राखिदिनु (दुई ठगको कथा, पृ.८६),

* बेलवन्ती रानी रुखमा बेलको गेडा भएर रहनु, परीहरूले उसको रखबारी गर्नु, बेल फोड्दा बेलवन्ती निस्कनु, राक्षसनीले बेलवन्तीलाई इनारमा खसालेर उसका लुगा आफूले लगाएर बस्नु, राक्षसनीलाई रानी ठानेर घर लैजाँदा भात–तरकारीबाट सचेतताको आवाज आउनु (बेलवन्ती रानी, पृ. १२२), 

* राजकुमारको परीसँग सङ्गत भएपछि उनी दुब्लाउँदै जानु र त्यो रहस्य खोलेपछि उनको मृत्यु हुनु, उनैले भनेअनुसार उनको मृत शरीर फूलबारीमा बनाएको कोठामा राखेर ढोका बन्द गरिनु र त्यसपछि चारजना परीहरू आएर सुनको लौरोले छोएर उनलाई ब्युँताउनु अनि उनीसँग जुवा खेल्नु, बालकका लागि भनेर परीसँग उसको नाकको फुली माग्नु, परीले त्यो दिएपछि राजकुमार सधैँका लागि जिवित हुनु (नाकको फुली, पृ.२३६–१४०), 

* कनिके टुहुरो र मसानहरू बीच संवाद हुनु, उनीहरू आपसमा बाजी राखेर जुवा खेल्नु, कनिके टुहुराले मसानलाई हराएर पाएको कालो र सेतो चमरद्वारा मरेको मान्छेलाई जीवित बनाएर उठाउनु (कनिके टुहुरो, पृ.२८०–२८१) 

* भूतेढुङ्गामुनि तीनओटा भूत बस्नु र वीरेले तिनीहरूसँग कुरा गर्नु (तीनओटा भूत पृ ३०३–३०४), 

* टुहुरीलाई बाख्रीले खिर खान दिनु, बाख्रीको हाड गाडेको ठाउँमा सुनको मौलो पलाउनु, त्यसलाई टुहुरीले मात्र उखेल्न सक्नु र राजासँग उसको बिहे हुनु, सौताने आमाले छल गरी मारेर इनारमा फालेकी टुहुरी रानीले कमलको फूल बनी छोरा र राजाको स्याहार गर्नु (टुहुरीको कथा, पृ.३१२–३१६), 

* कोढी राजा पोखरीमा डुबुल्की लगाएर निस्केपछि कोढ निको भई सुन्दर र जवान हुनु (नुनजस्तै मिठो, पृ.३४०), 

* अँध्यारो रातमा बिजुली काजीको भूतसँग जम्काभेट हुनु, दुवैको रातभरि कुस्ती चल्नु, हारेको भूतले काजीको मित्रताको प्रस्ताव स्वीकार गर्नु, भूतले काजीको धान रोपिदिने लगायत उनको घरमा परेको बेला सघाउनु र जे चाहिएको छ त्यो पुर्‍याइदिनु (भूतसँग मितेरी, पृ.४११–४१२) । 

लेख (अङ्क २५ मा प्रकाशित)

 लेखसार

प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेखमा ‘प्रज्ञा नेपाली लोककथा’ सङ्ग्रहमा रहेका लोककथाहरूलाई लोकविश्वाससम्बन्धी सैद्धान्तिक मान्यताका आधारमा अध्ययन गरिएको छ । ती लोककथाहरूमा प्रयुक्त लोकविश्वासको सङ्कलन, वर्गीकरण र विश्लेषण गरिएको यस लेखमा लोकसाहित्य अन्तर्गतको लोकविश्वासको सैद्धान्तिक मान्यता प्रस्तुत गर्दै अध्ययनका लागि निर्धारित कृतिका लोककथाहरूको विश्लेषण गरिएको छ । यसका लागि लोकविश्वासलाई अतिकल्पना/ स्वैरकल्पनाप्रतिको विश्वास, जादु, टुनामुना र योगसँग सम्बन्धित विश्वास, धर्म–अनुष्ठानप्रतिको विश्वास, आत्मशीलताप्रतिको विश्वास, अन्य विभिन्न लोकविश्वासहरू गरी वर्गीकरण गरिएको छ । यसरी गरिएको सङ्कलन, वर्गीकरण र विश्लेषणबाट नेपाली लोककथामा लोकविश्वासको प्रयोग भएको निष्कर्ष निकालिएको छ । नेपाली लोककथामा प्रयुक्त लोकविश्वास केवल लोकसाहित्यका दृष्टिले मात्र नभएर लोकजीवनसँग तिनको आबद्धताका आधारमा पनि महत्वपूर्ण भएको निष्कर्ष पनि यसमा निकालिएको छ ।्‌

शब्दकुञ्जी 

अतिकल्पना, जादु–टुना, धर्म–अनुष्ठान, लोकरीतिरिवाज, आत्मशीलता । विषयपरिचय लोककथा लोकसाहित्यको आख्यानयुक्त विधा हो । मानव सभ्यताको आरम्भसँगसँगै विकसित हुँदै आएको लोकसाहित्यको एउटा महत्वपूर्ण शाखा लोककथा हो । प्राचीन समयको ढुङ्गेयुगका मानिसहरूमा जब चेतनाको विकास हुन थाल्यो तब उनीहरूले सामूहिक जीवनयापनको आवश्यकताबोध गर्न थाले । त्यसपछि उनीहरू समाजमा बस्न थाले सामाजिक जीवनको आरम्भसँगसँगै मानिसहरूले आफ्ना अनुभव–अनुभूति साटासाट पनि गर्न थाले । यसरी समाजमा मानिसले आफ्ना अनुभव, भोगाइ, घटनाक्रम आदि एक अर्कालाई सुनाउने–सुन्ने क्रमबाट लोककथाको आरम्भ भएको मानिन्छ । नेपाली लोककथा भन्नाले नेपाली लोकजीवनमा प्रचलित दन्त्यकथा, आहान, कथाकुथुङ्ग्री, किस्सा आदिलाई बुझाउँछ । लोकमा परम्परादेखि चल्दै आएको आएको र मौखिक परम्पराबाट अगि बढिरहेको आख्यानात्मक साहित्यिक विधा लोककथा हो । मौखिक परम्पराबाट नै यो एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जाने गर्दछ । 

लोकजीवनमा प्रचलित परम्परागत आस्था तथा विश्वासलाई लोकविश्वास भनिन्छ जसमा मानिसको सामूहिक अवचेतना पनि समेटिएको हुन्छ । लोकविश्वासअन्तर्गत पनि अतिकल्पना/स्वैरकल्पनाप्रतिको विश्वास, जादु, टुनामुना र योगसँग सम्बन्धित विश्वास, धर्म–अनुष्ठानप्रतिको विश्वास र आत्मशीलताप्रतिको विश्वास पर्दछन् । यिनलाई लोकतात्विक पद्धतिका आधारमा अध्ययन–विश्लेषण गर्न सकिन्छ । प्रज्ञा नेपाली लोककथा डा. देवी नेपालद्वारा सम्पादित नेपाली लोककथाहरूको सङ्ग्रह हो । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानबाट २०७७ सालमा प्रकाशित यस सङ्ग्रहमा देशका सातै प्रदेश लगायत सीमापारिका नेपाली लोककथाहरू पनि समाविष्ट छन् । 

यसमा विभिन्न शीर्षकका १८४ ओटा लोककथाहरू सङ्ग्रहित छन् । प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेखमा यसै सङ्ग्रहका कथाहरूमा भएका केही लोकविश्वासको सङ्कलन, वर्गीकरण तथा विश्लेषण गरिएको छ । नेपाली लोककथाहरूमा प्रयुक्त लोकविश्वासहरूसँग सम्बन्धित जिज्ञासाका आधारमा तयार पारिएको यो अनुसन्धानात्मक लेख नेपाली लोककथाहरूमा केकस्ता लोकविश्वासहरूको प्रयोग गरिएको छ र लोकजीवनसँग तिनको कस्तो सम्बन्ध रहेको छ भन्ने समस्याको प्राज्ञिक समाधान खोज्ने उद्देश्यमा केन्द्रित रहेको छ । 

लेख (अङ्क २४ मा प्रकाशित)

नेपाली आख्यान जगतमा सबैभन्दा लघुत्तम विधाका रूपमा लघुकथालाई लिइँदै आएको छ । लघुकथा लेखनको प्रारम्भ आठ दशकअघि नै भएको मानिन्छ । तर, कृति प्रकाशनका हिसाबले २००७ सालमा साहित्यकार पूर्णप्रसाद ब्राह्मणको ‘झिल्का’लाई पहिलो भनिएको छ । यस हिसाबले ७३ वर्ष बितिसकेको छ, लघुकथाको पहिलो कृति सार्वजनिक भएको । यति पुरानो लेखनी भए पनि लघुकथाले विधागत मान्यता पाउन प्रशस्त संघर्ष गर्नुपरेको यसमा कलम चलाउनेहरू बताउँछन् ।

प्रारम्भिक चरणमा ब्राह्मणका अतिरिक्त डा. जयनारायण गिरीले पनि लघुकथा लेखेका थिए । उनीहरू दुवैले आधुनिक लघुकथा लेखनको बिउ छरेका थिए भन्न सकिन्छ । पछिका दिनमा कतिपय साहित्यकारले फुटकर रूपमै भए पनि लघुकथा लेखे । लघुकथा सशक्त विधा भएको चिन्तनलाई स्थापित गर्दै आए ।

अशेष मल्ल, सरुभक्त, किशोर पहाडी, अनिता तुलाधर, धु्रव मधिकर्मी, नारायण तिवारीलगायत साहित्यकारले तत्कालीन अवस्थामा आख्यानमा लघुकथा पनि छ है भन्ने सन्देश फैलाएका थिए । यसरी अप्ठेरो अवस्थाबाट माथि उठेको लघुकथा लेखनले अहिले विधाको रूप लिइसकेको छ । यसले पार्ने प्रभाव र लघुतम आकारका कारण लघुकथा लेखनतर्फ सर्जकको रुचि बढ्दो देखिन्छ ।

तर, लघुकथामा हुनुपर्ने संरचनागत आयाम र त्यसले प्रवाह गर्नुपर्ने शक्ति क्षीण हुँदै गइरहेको कतिपय सर्जकको ठहर छ । लघुकथा समाज नेपाल विगत १५ वर्षदेखि यसको उन्नयनमा क्रियाशील छ । हेय दृष्टि पाउँदै आएको यस विधालाई स्थापित गर्न यो संस्थाले उल्लेख्य भूमिका निर्वाह गरेको स्वयम् साहित्यकार बताउँछन् ।

समाजले लघुकथा लेखनका क्षेत्रमा विभिन्न सम्मान तथा पुरस्कारको व्यवस्था गरेको छ । यो विधामा समर्पित स्रष्टालाई हौसला दिँदै आएको छ । यति हुँदाहुँदै पनि आजको समयमा लघुकथा जति शक्तिशाली हुनुपर्ने हो, जति प्रभावशाली हुनुपर्ने हो, त्यो नभएको साहित्यकार अशेष मल्ल र ‘लघुकथाको रचनाविधान’का सर्जक प्रा. डा. लक्ष्मणप्रसाद गौतमको ठम्याइ छ ।

चर्चित नाट्यकर्मी तथा साहित्यकार मल्ल लघुकथा आफैँमा प्रभावकारी रचना भएको बताउँछन् । नाममै आकारमा यो छोटो हुने स्पष्ट रहेको उनको भनाइ छ ।

साहित्यकार मल्ल भन्छन्, “लघुकथाको सबैभन्दा ठूलो प्रभावकारिता भनेको यसको भाव, शक्ति र प्रस्तुति नै हो । लघुकथा प्रभावशाली हुनुको अर्थ नै त्यहाँ भेटिने कथानकताको शक्ति हो, जसले पाठकको मनलाई भित्रैसम्म छुने सामर्थ्य राख्छ ।”

लेख (अङ्क २३ मा प्रकाशित)

भाषाका माध्यमले गरिने जीवनजगत्‌को कलात्मक अभिव्यक्ति नै साहित्य हो । जीवनजगत् भनेको वास्तवमा यो संसार, यसको प्रकृति र यस संसारमा रहेका मानवलगायतका प्राणीहरूको जीवन हो । यही जीवनजगत्‌को अभिव्यक्ति सौन्दर्यपूर्ण भाषाका माध्यमद्वारा विभिन्न विधामा गर्न सकिन्छ । आख्यानचाहिँ त्यस्तो साहित्यिक विधा हो जसमा कुनै यथार्थ वा काल्पनिक घटनाको आधारमा पात्र चरित्रको चित्रण गरी गद्यभाषामा जीवनजगत्‌को कलात्मक अभिव्यक्ति प्रस्तुत गरिन्छ । आख्यान शब्दले अनेक रूप र आकृतिका कृतिलाई औंल्याउँछ । एक–दुई वाक्यका छोटा–छरिता कथादेखि लिएर सामान्य लमाइका कथा, उपन्यासिका, बृहत्‌काय उपन्यास मात्र होइन, नाटक, खण्डकाव्य, महाकाव्य जस्ता नानाविध साहित्यिक पाठ आख्यानका विविध अवतार हुन् । अचेल आख्यान भन्नाले कथा र उपन्यासलाई संयुक्त रूपमा बुझ्ने बुझाउने धेर चलन चलेको छ। अतः आख्यानअन्तर्गत प्रमुख शाखा मानिने उपन्यासमा जीवनजगत्‌का बृहत् विस्तृत सेरोफेरोको व्यापक चित्रण प्रस्तुत गरिन्छ भने कथामा जीवनजगत्‌का आंशिक खण्डको प्रस्तुति पाइन्छ ।

साहित्यको एउटा प्रमुख विधा मानिने आख्यानको विधिवत् व्याख्या, विश्लेषण र विवेचना गर्ने आख्यानशास्त्रको विकास भइसकेको छ । आख्यानशास्त्री जेराल्ड प्रिन्सले न्योरेटोलजी : द फर्म एण्ड फङ्सन अफ न्यारेटिभ नामक पुस्तकमा आख्यान र यसका सैद्धान्तिक पक्षबारे गहन अध्ययन प्रस्तुत गरेका छन् । कथाका संरचनामा बृहत् घटक र लघु घटक गरी दुई मुख्य घटक पाइन्छन् । माथिल्ला वा ठूला तहका घटकलाई बृहत् घटक र तल्ला वा साना तहका घटकहरूलाई लघु वा सूक्ष्म घटक भनिएको छ । यिनै बृहत् र सूक्ष्म घटकहरूको सम्मिश्रणबाट आख्यानको निर्माण हुन्छ । आख्यानका सबै लघु घटकहरू बृहत् घटकहरूमा सङ्गठित हुने हुनाले आख्यानशास्त्रले सूक्ष्म र बृहत् घटकहरूको सङ्गठनलाई कथाको संरचना मानी आख्यानमा कम्तीमा पनि दुईवटा भिन्न र स्वतन्त्र घटना र स्थिति हुनुपर्ने, घटनाले समय, ठाउँ, व्यक्ति र क्रियाकलाप आदिलाई समेट्नु पर्ने कल्पित वा यथार्थ घटना पनि प्रयुक्त हुन सक्ने तथा घटनाहरूको कालक्रमिक विन्यासद्वारा आख्यानले घटनाहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने जेराल्ड प्रिन्सको विचारलाई मोहनराज शर्माले उल्लेख गरेका छन् ।’

कथाको शाब्दिक अर्थ भन्नु वा बताउनु हो र कुनै पनि समाख्यानात्मक कथालाई 'कथा’ शब्दले बोध गराउँदै आएको छ। भारतीय सन्दर्भमा, यसको व्युत्पत्ति 'प्रक्रिया’ ’कथा’ 'कहा’, 'कथन’, 'कहण’, 'कहन’, 'कहानी’ रहेको भए तापनि नेपाली साहित्यमा भने 'कथा’ शब्द नै परम्परागत र आधुनिक ढङ्गका कथाको बोधको लागि सर्वसम्मत रूढ भइसकेको छ । कथा विधाको थालनी हुँदा शुरूमा यसलाई अङ्ग्रेजीमा 'सर्ट टेल’ भनियो भने पछि 'सर्ट स्टोरी’ भन्न थालियो । बङ्गलामा यसलाई 'गल्प’ नाम राखियो भने हिन्दीमा 'कहानी’ शब्दले नै यो विधा परिचित भयो । आधुनिक नेपाली कथाक्षेत्रमा सशक्त स्तम्भपुरुष मानिने गुरुप्रसाद मैनालीले 'कथा’ शब्दले नै यस आधुनिक विधालाई सम्बोधन गरे भने रूपनारायण सिंहले 'गल्प’ शब्दको प्रयोग गरेका छन् । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले कथालाई 'छोटो किस्सा’ माने भने शिवकुमार राईले 'कहानी’ शब्द प्रयोग गरेको देखिन्छ । कथालाई कहीँकतै ’कुथुङ्ग्री’ पनि भनिएको सुन्न पाइन्छ भने कसैकसैले अघाडि़ 'छोटो’ विशेष जोडी 'छोटो कथा’ पनि भनेका छन् । लेख्य रूपमा आउनभन्दा अघिदेखि नै कथ्य रूपमा कथा भन्ने–सुन्ने परम्परा समाज बसिसकेको थियो। हिजोआज आख्यानात्मक रूपमा विकसित र प्रसिद्ध हुँदै आएको कथा विधाले कथ्य–श्रव्य कथा (लोककथात्मक) भन्दा बढी लेख्य–पाठ्य साहित्यिक विधालाई बुझाउँछ ।

लेख (अङ्क २२ मा प्रकाशित)

संयोजित घटनाहरूको विवरण प्रस्तुत गर्न लामो लेखाइको हिस्साको लागि प्रयोग गरिने कथानक शैली नै कथानक लेखन शैली अर्थात् न्यारेटिभ राइटिंग हो । जब लेखकले कथानक शैलीमा लेख्छ, तब त्यहाँ तिनीहरूले सूचना दिने प्रयास गरिरहेका हुँदैनन् । उनीहरूले त कथाको रचनाका लागि पात्र, द्वन्द्व र योजना वा तयारी गरिरहेका हुन्छन् ।

कथानक लेखन अन्तर्गत उपन्यास, नाटक, कथा, लोककथा, छोटा कथा, घटनावृत्तान्त र कविताहरू पर्दछन् भने यसको अतिरिक्त सिनेमा, संगीत र नाटकघरहरूमा पाइन्छ । कथानक पद्धतिले पाठकलाई घटनाको दृश्यको परिकल्पनाको प्रयोग मार्फत् स्पष्ट गर्दछ । घटना योजना, पात्र, दृष्टिकोण, शैली वा बनावट, भाव आदि जस्ता महत्वपूर्ण तत्वहरूको संयोजनबाट कथानक पद्धतिको निर्माण हुन्छ ।

कथानक लेखन पद्धतिका थुप्रै साधनहरू हुँदाहुँदै पनि शैली, क्षेत्र र कथानक दृष्टिकोण सन्दर्भ वा दृष्टिबिन्दु बढी सान्दर्भिकता र महत्वपूर्ण मानिन्छन् । शैलीसँग सम्बद्ध पद्धतिमा कथाको भाषा छनोट, रुपकको प्रयोग, उपमा, प्रतीक, बढाइचडाइ गर्नै, परिकल्पना, एउटै वाक्यमा उही अक्षर दोहोर्‍याउने, गौण गुणको प्रतिनिधित्व आदि प्रयोग गरिन्छ । क्षेत्र (प्लट)सँग सम्बद्ध सान्दर्भिक पद्धतिहरूमा घटनाक्रम, पश्चकथा (ब्याक स्टोरी) वर्तमानबाट विगतका घटनातर्फ कथा लैजानु, (फ्ल्यास ब्याक) वर्तमानबाट भविष्यतर्फ कथा लैजानु (फ्ल्यास फरवार्ड) र भविष्यको घटनाको अस्पष्ट पूर्वसंकेत वा पूर्णसंकेतको प्रतिनिधित्व (फोरस्याडोइंग) आदि पर्दछन् । दृष्टिकोण (प्रस्पेक्टिभ)सँग सम्बद्ध पद्धतिमा कथावाचकमा म, हामी तथा तिमी आदिको प्रयोग गरिन्छ । यसरी स्पस्ट विचारहरूलाई वाक्य, अनुच्छेद तथा परिच्छेदहरूमा कथानक साधनहरूको क्रमबद्ध वितरण गरिन्छ ।

लेख (अङ्क २२ मा प्रकाशित)

नेपालको साहित्यिक क्षेत्रमा लघुकथा एक शक्तिशाली विधाका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ । छोटो शब्दसंख्या, गहन भावनात्मक प्रभाव र तिखो सामाजिक सन्देश दिन सक्ने क्षमताका कारण लघुकथाले पाठकमाझ लोकप्रियता पाउँदै आएको छ । आजको द्रुत गतिमा परिवर्तन भइरहने समाजमा पाठकलाई प्रभावकारी रूपमा सम्बोधन गर्न सक्ने यो विधा समयानुकूल हुन पुगेको छ।

विगतको तुलनामा लघुकथाको लेखन व्यापक भएको छ । विभिन्न पत्रपत्रिका, साहित्यिक मञ्च, अनलाइन प्लेटफर्म तथा सामाजिक सञ्जालहरू लघुकथा प्रकाशनका प्रमुख माध्यम बनेका छन् । लेखकहरू आफ्ना भावनाहरू थोरै शब्दमा समेटेर प्रस्तुत गर्न लालायित छन्, जसले गर्दा लघुकथाको संख्यात्मक वृद्धि उल्लेखनीय रूपमा देख्न सकिन्छ । तर, संख्यात्मक वृद्धिसँगै गुणस्तर र गहिराइको विषय भने अझै चुनौतीपूर्ण नै रहेको छ ।

लघुकथा लेख्न सजिलो लागे पनि प्रभावशाली र सशक्त लघुकथा सिर्जना गर्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । उत्कृष्ट लघुकथामा कथानक, पात्र, संवाद, तथा सन्देश गहिरो हुनुपर्छ । केवल घटनाको संक्षिप्त वर्णन गरेर मात्र लघुकथा सफल हुँदैन; त्यसले पाठकलाई गहिरोसँग छुन सक्नुपर्छ । केही लेखकहरूले परम्परागत ढाँचालाई पछ्याउँदै सामान्य घटना मात्र प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति अपनाउँदा लघुकथाको कलात्मक पक्ष कमजोर बन्ने जोखिम पनि उत्तिकै रहेको छ ।

समकालीन लघुकथाले समाजका विविध पक्ष उजागर गर्ने कार्य गरिरहेको छ । वर्तमान नेपाली समाजमा व्याप्त सामाजिक विभेद, लैंगिक असमानता, बेरोजगारी, प्रवास पीडा, भ्रष्टाचार, तथा जीवनका मनोवैज्ञानिक पक्षलाई लघुकथाले उठान गरिरहेको पाइन्छ । यी विषयहरूलाई गहिरो रूपमा आत्मसात् गरी प्रभावशाली कथ्य सिर्जना गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

लघुकथालाई अझ सबल बनाउनका लागि लेखक, समालोचक र पाठकहरूको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । गुणस्तरीय लघुकथा लेखनका लागि लेखन कार्यशाला, बहस–संवाद तथा समालोचनात्मक विश्लेषणलाई प्रोत्साहन गरिनुपर्छ । साथै, प्रकाशन गृहहरूले लघुकथा सङ्ग्रहलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

नेपाली साहित्यमा लघुकथाको महत्व दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको छ । यसको प्रभावकारिता, सशक्त कथ्यशैली र नवीन प्रयोगले भविष्यमा लघुकथालाई अझ मजबुत बनाउनेछ । तर, यसको गुणस्तर, मौलिकता, र प्रभावशाली पक्ष कायम राख्नका लागि गहिराइमा गएर सिर्जना गर्ने परिपाटीलाई आत्मसात् गर्न आवश्यक छ । नेपाली साहित्यमा लघुकथाको लेखन मात्र होइन, यसको गहिरो अध्ययन, समालोचना, र प्रवद्र्धन पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

..............................................................................‍

..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

लेख (अङ्क २१ मा प्रकाशित)

 - मोहनराज शर्मा

साहित्यका चार वटा मूल विधामध्ये एउटा आख्यान हो । आख्यानका तिन वटा उपविधा वा भेद छन्, जसमध्ये एउटा उपन्यास, अर्को कथा र तेस्रो लघुकथा हो । बाह्य संरचना एवं आकारमा उपन्यास बृहत्तम आख्यान, कथा मझौला आख्यान र लघुकथा लघुतम आख्यान हुन्छ । आख्यान भएकाले यी तिन वटैमा घटना हुन्छन्, तर बृहत् भएकाले उपन्यासमा जति पनि घटना रहनसक्छ भने मझौला भएकाले कथामा केही मात्र घटना र लघु भएकाले लघुकथामा दुईतिन स्वतन्त्र घटना मात्र रहनसक्छन् । आकार सानो ठुलो भए पनि यी तिनै समान रुपमा पूर्ण र स्वनिष्ठ हुन्छन् । ’पूर्ण’ हुनु भनेको आदि, मध्य र अन्त्य भाग हुनु र ’स्वनिष्ठ’ भनेको आफैंमा उभिनु हो ।

लघुकथा केवल एक पङ्क्तिको पनि हुनसक्छ तापनि यो सामन्यतः ५०० शब्दका वरपर रहनु उपयुक्त देखिन्छ । यसले १००० शब्द नाघ्दा कथाको संरचनामा प्रवेश गर्ने र ५०० शब्दभन्दा निकै सानो हुँदा चुटकिला बन्ने जोखिम रहन्छ । मेरा विचारमा कुनै रचना ३०० अथवा ५०० अथवा १००० शब्दको भएर मात्रै लघुकथा हुँदैन, त्यसमा उपर्युक्त आकार (शब्दसङ्ख्या) का साथै निम्नलिखित लक्षणहरू पनि हुन आवश्यक छ :

(१) लघुकथा आख्यानको एउटा भेद भएकाले यो अनिवार्यतः ’कथात्मक’ अर्थात् घटनात्मक हुन्छ । लघुकथा लेख्नाका लागि चयन गरिएको कथावस्तु वास्तविक वा काल्पनिक घटना, पात्र र परिवेश हुनसक्छ ।

(२) लघुकथा आफै आरम्भ हुँदैन, यसलाई कहीँबाट आरम्भ गर्नु पर्छ । अनि यो आफै टुङ्गिदैन, यसलाई कहीँ पुर्याएर टुङ्ग्याउनु पर्छ । यसको तात्पर्य के हो भने लघुकथा ’निर्मिति अर्थात् निश्चित आदि र अन्त्यका साथ बनाइएको वस्तु’ हो ।

(३) यसमा ’न्यूनतम कथानक’ हुन्छ । कम्तीमा दुईवटा ’स्वतन्त्र घटना’ भएको कथानकलाई न्यूनतम कथानक मानिन्छ । प्रत्येक स्वतन्त्र घटनाभित्र जति पनि’ आश्रित घटना’ रहन सक्छन्, तर लघुकथा लघु रचना भएकाले यसमा कमभन्दा कम आश्रित घटना हुनु पर्छ ।

(४) न्यूनतम भएर पनि यो 'पूर्ण’ हुन्छ । पूर्ण भनेको लघुकथामा उठाइएको मूल प्रश्न अन्ततः अनुत्तरित रहनु हुँदैन ।

(५) उपन्यास र कथाझैँ लघुकथाले पनि ’कथापथको एक फन्को मार्नै पर्छ । ’आरम्भ>विकास>चरम>ह्रास> समापन’को चक्रलाई कथापथ भनिन्छ । लघुकथाले तीव्र गतिमा दौडेर यो फन्को लगाउनु पर्छ । फन्को क्रमिक वा व्यतिक्रमिक हुनसक्छ ।

साथै लघुकथाका सन्दर्भमा पनि कथ्य, भाव, भाषा, शैली, समसामयिकता, मार्मिकता, सौन्दर्यबोध, सार्थकता, प्रयोजन, उद्देश्य, दृष्टिकोण, विचारधारा, सन्देश आदिका कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रुपमा आउँछन् ।

---------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।

लेख (अङ्क २१ मा प्रकाशित)

 गत अङ्कको बाँकी भाग

- उप्र पा. डा. प्रेमप्रसाद तिवारी

नेपाली कथाको समसामयिक धाराको प्रारम्भ २०३६ सालपछि प्रारम्भ हुन्छ । समसामायिक शब्दले अहिले समयको, हालसालको वा वर्तमान कालको भन्ने आशय बुझाउँछ (अधिकारी र भट्टराई, २०६०, पृ. ९७७) । कथालेखनको सबैभन्दा पछिल्लो चरणमा विकसित भएको मान्यता नै समसामयिक धारा हो । समसामयिक धारा कुनै एउटा व्यक्तिको रचनाबाट प्रभावित नभई समूहिक रचनाबाट प्रभावित भएको चरण हो । नवचेतनावादी धारापछि आधुनिक नेपाली कथामा पूर्ववर्ती प्रयोगवादी शैलीमा केही परिवर्तन आई कथाको कथ्य, विषय, स्वरूप र शैलीशिल्पमा समेत विविधता देखिएकाले वि.सं. २०३६ यताका नेपाली कथा केही पृथक् पहिचानका साथ अगाडि बढेकाले यस अवधिलाई समसामयिक वा उत्तरवर्ती चरण मान्नु उपयुक्त देखिन्छ (गौतम र अधिकारी, २०६९, पृ. १६४) । प्रयोगवादी वा नवचेतनावादी धाराले कथाविधामा जटिलता ल्याई पाठक र लेखकको सम्बन्ध विच्छेद गरेको अवस्थामा सम्प्रेषण शून्यतालाई चिर्दै समसामयिक धाराको स्थापना भएको हो । सम्प्रेषणीयताको पुनः प्रत्यावर्तन गर्ने प्रयास समयासामयिक धारामा गरिए पनि २०२० सालभन्दा अगाडिको कथाको सहजतालाई भेट्टाउन सकेको देखिँदैन । २०३६ सालमा चलेको सडक कविता क्रान्तिबाट यस धाराले प्रशस्त आधार ग्रहण गरेको छ । शैलीगत विविधता अनि विषयगत विधिताले कविताजत्तिकै सरल संरचना कथाले प्राप्त गर्न सकेको छैन । २०३६ सालको पृष्ठभूमिबाट क्रमशः विकसित हुँदै आएका राजनीतिक घटनावलीको परिदृश्यबाट कथाको विषयवस्तु पनि निर्देशित अनि नियन्त्रित हुँदै आएको देखिन्छ । यस अवधिमा स्वैरकल्पना र विसङ्गतिवादको व्यापक चाहनामा कथाकारहरू सक्रिय रहे भने अर्कातर्फ आफ्नै क्षेत्रीय परिवेशभित्रका स्थानीय गुणहरूको खोजी गरेर ती कथाकारहरूले राष्ट्रिय संस्कृतितर्फको मोहलाई जनाए (श्रेष्ठ, २०५९, पृ.३१) । अन्तराष्ट्रिय परिवेश तथा नेपाली राजनीतिक सन्दर्भको आडमा कथावस्तु निर्माण गरी कथाको संरचना तयार पार्ने कार्यमा कथाकारहरू सक्रियताका साथ लागेको देखिन्छ । २०३६ सालपछि विकसित भएका राजनीतिक घटनाक्रमलाई मुख्य आधार बनाएर अध्ययन गर्दा समसामयिक धारा निम्न उपमोड विकसित हुन पुगेको देखिन्छ :

पहिलो उपमोड (२०३६ — २०४६)
दोस्रो उपमोड (२०४७ — २०५२/५३)
तेस्रो उपमोड (२०५४ — २०६२/०६३)

लेख (अङ्क २० मा प्रकाशित)

- उप्रपा‍. प्रेमप्रसाद तिवारी

लेखसार 

प्रस्तुत लेखमा आधुनिक कालमा विकसित भएका विभिन्न धारा तथा प्रवृत्ति केकस्ता रहेका छन् भन्ने मूल समस्याको समाधान खोजिएको छ । यस लेखमा पुस्तकालयीय कार्यबाट द्वितीयक स्रोतका सामग्री सङ्कलन गरी तिनैको विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत लेखमा माध्यमिक कालीन अतिकाल्पनिकता, आदर्शवादिता औपदेशिकता, शिथिल आख्यान अनि दुर्बल संरचनायुक्त कथा लेखनको परम्पराबाट विच्छेद हुँदै ‘शारदा’ पत्रिकामा गुरुप्रसाद मैनालीको ‘नासो’ (१९९२) प्रकाशन भएपछि नेपाली कथा आधुनिकतामा प्रवेश गरेको विषय प्रस्तुत गरिएको छ । साथै यस लेखमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले ‘चन्द्रवदन’ (१९९२) कथा प्रकाशन भएपछि नेपाली कथाको संरचना पाश्चात्य कथालेखनसँग पनि जोडिन पुगेको विषय उल्लेख गरिएको छ । यस लेखमा नेपाली कथाको आधुनिक कालमा सामाजिक यथार्थवादी धारा, मनोविश्लेषणवादी धारा, प्रगतिवादी धारा, नवचेतनावादी धारा तथा उत्तरआधुनिकतावादी धारा विकसित हुन पुगेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ । यस लेखमा पाश्चात्य साहित्यमा विकसित भएका विविध मान्यताको उपयोग गरी बहुलवादी कथा लेख्ने प्रचलन पनि नेपाली कथाको उत्तरवर्ती चरण प्रवेश गरेको पाइन्छ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ । आजसम्म पनि नेपाली कथामा नवीन प्रवृत्ति भित्रिइरहेका छन् र ती सबै नवीनतालाई सम्बोधन गर्दै आधुनिक नेपाली कथा निरन्तररूपमा अगाडि बढेको छ भन्ने कुरा देखाइएको छ । शब्दकुञ्जी : नवचेतनावाद, प्रगतिवाद, मनोवैज्ञानिकता, यथार्थवाद, समसामयिक, सामाजिक ।

विषयपरिचय 

आधुनिक कथा विधाको विकास उन्नाइसौँ शताब्दीमा भएको हो । आख्यानात्मक निबन्धको पृष्ठभूमिबाट विकसित भएको कथा साहित्यका लोकप्रिय विधाको प्रकारमा पर्छ । भन्ने सुन्ने परम्पराबाट अगाडि बढेको कथाले समयको अन्तरालमा लिखित अभिव्यक्तिलाई आत्मसात् गर्न पुग्यो । लेख्य भाषाको उपयोग गरी कथा लेख्ने पद्धतिको विकाससँगै कथा लेखनका क्षेत्रमा समेत नवीन प्रवृत्तिहरू भित्रिन थाले । १८२७ सालबाट लिखित स्वरूपमा देखिएको नेपाली कथाले आधुनिक रूप प्राप्त गर्न १६३ वर्षको लामो अवधिको प्रतीक्षा गर्नुपर्‍यो । १९९२ सालमा गुरुप्रसाद मैनालीको ‘नासो’ कथा ‘शारदा’ पत्रिका प्रकाशित भएपछि नेपाली कथा आधुनिकतामा प्रवेश गरेको हो । 

नेपाली कथाको यही आधुनिक कालमा विकसित भएका विभिन्न धारा तथा प्रवृत्ति केकस्ता रहेका छन् ? भन्ने मूल समस्या रहेको यस लेखमा आधुनिक नेपाली कथाका धारा, प्रवृत्ति तथा मोड निरूपण गर्ने उद्देश्य लिइएको छ । यसका लागि आवश्यक सामग्रीको सङ्कलन पुस्तकालय कार्यबाट गरिएको छ । कथाको इतिहास लेखनसँग सम्बन्धित प्राथमिक तथा द्वितीयक सामग्रीको उपयोग गरी निष्कर्ष निकालिएको छ । कथा शब्दको व्युत्पत्तिपरक अर्थ दिँदै आधुनिक नेपाली कथाको विकासमा देखापरेका मुख्य प्रवृत्ति र मोड निरूपण गरिएको छ । कथाको विकासक्रमका बारेमा अध्ययन गर्ने पुरानै परम्परा रहेको भए पनि आधुनिक कालका धारा, मोड र प्रवृत्तिसमेत निरूपण गर्ने अध्ययनको अभाव देखिएकाले यो अध्ययन गरिएको हो । आधुनिक नेपाली कथाको विकासका धारा, मोड र प्रवृत्तिबारेमा अध्ययन गर्न चाहने पाठकका लागि यो लेख उपयोगी रहेको छ । आधुनिक नेपाली कथाको विकासक्रमका बारेमा मात्र अध्ययन गर्नु यस लेखको सीमा रहेको छ ।