लेख (अङ्क १७ मा प्रकाशित)

 

नेपाली लघुकथाको दोस्रो चरण (सं. २०२०-२०३९) र 
यस चरणका प्रमुख लघुकथाकारहरू

यस चरणमा लघुकथाको उन्नति र विकास राम्रो भएको देखिन्छ । निकै समर्पित एवं प्रतिभासम्पन्न व्यक्तित्वहरूले लघुकथालेखनमा आफूलाई केन्द्रित तुल्याएका देखिन्छन् । नेपाली लघुकथाको जुन रूप र स्थिति १९९२ देखि २०१९ को कालावधिमा देखियो त्यो यस कालावधिमा भने नितान्त भिन्न देखिन्छ ।

आधुनिक नेपाली कथाको काल विभाजनअनुसार पनि वि. सं. २०२० देखि २०३९ सम्मलाई ’नवचेतनावादी युग’ भनिने गरिएको छ । यस कालमा कथाको विकास जुन द्रुत गतिमा भएको पाइन्छ त्यसैअनुरूप नै लघुकथाको पनि उन्नति भएको पाइन्छ । यस कालका युवाकथाकारहरू नै लघुकथाकारका रूपमा देखा पर्दै आएको पाइन्छ । तिनमा प्रमुख रूपमा विश्वम्भर प्याकुरेल, जगदीश नेपाली, सनत रेग्मी, अनिता तुलाधर, भाउपन्थी, ध्रुव मधिकर्मी, लव गाउँले, किशोर पहाडी, दुर्लभलाल सिंह, विनयकुमार कसजू, रमेश नेपाली आदि हुन् ।

यी कथाशिल्पीहरूका अतिरिक्त केही यस्ता कथाकारहरू पनि देखा पर्छन् जसले कम लेखेर पनि स्तरीयता कायम गरेका छन् । यस चरणमा फुटकर लेख्नेहरूको लामो सूची छ । धेरै लघुकथा लेख्नेहरूभन्दा फुटकर लेख्नेहरूकै कारण पनि यसको स्तरीयतामा उल्लेख्य वृद्धि भएको विचारणीय छ । नेपाली लघुकथाको उन्नत रूपको दिग्दर्शनका निमित्त यस चरणका प्रमुख लघुकथाकारहरूबारे संक्षिप्त अध्ययन प्रस्तुत छ ।

विश्वम्भर प्याकुरेल

नेपाली लघुकथा-साहित्यजगत्मा प्रतिनिधि वा प्रमुख लघुकथाकारहरूमध्ये यिनको नाम महत्वका साथ उल्लेख गरिन्छ । यिनले यस विधामा अनवरत कलम चलाइराखेका छन् । यिनको इन्द्रेणीको गुम्बजभित्र नामक लघुकथासङ्ग्रह वि.सं. २०२९ मा प्रकाशित भएको देखिन्छ । यिनको कथाप्रवृत्ति एवं विषयवस्तु मानसिक उद्वेग र मनोद्वन्द्वलाई जीवनका विसङ्गत स्थितिको पृष्ठभूमिमा प्रस्तुत गर्नु हो ।

जगदीश नेपाली (वि. सं. १९८०-२०३८)

नेपाली लघुकथाका राम्रा प्रतिभा जगदीश नेपाली वि. सं. १९८० मा सुनसरीमा जन्मे र वि. सं. २०३८ मा इहलीला समाप्त गरे । यिनका प्रकाशित कृतिहरूमध्ये जगदीश नेपालीका केही लघुकथाहरू (२०३९) निकै प्रसिद्ध रहेको छ। खलिल जिब्रानका कथाहरूबाट निकै प्रभावित भएका नेपालीका कथाहरूले समसामयिक काललाई जीवन्त तुल्याएका छन् । जगदीश नेपालीका लघुकथाहरू गुणात्मकतामा निबन्धको शैलीशिल्प लिएका र तिनले वैयक्तिक सामाजिक समस्या र आन्तरिक द्वन्द्वको प्रतिबिम्ब लिएका हुन्छन् । 

अनिता तुलाधर (२०१६)

वि.सं. २०१६ सालमा विराटनगरको मोरङमा जन्मिएका अनिता तुलाधर नेपाली कथासाहित्यका एक प्रतिभासम्पन्न नारीहस्ताक्षर हुन् । यस चरण अर्थात् नवचेतनावादी युगका प्रमुख लघुकथाकारहरूमा यिनको नाम आदरसहित लिइन्छ । यिनका कथाहरूले नेपाली साहित्यमा उल्लेख्य स्थान पाएका छन् । यिनका लघुकथा सङ्क्षिप्त हुनाका साथै मानवमनका भावनात्मक पक्षलाई चित्रण गर्छन् । यिनका निम्नवत् कथासङ्ग्रहहरू प्रकाशित छन्ः 

क. फुलु (२०३४), ख. रित्ती सहर (२०३५), ग. सूर्यग्रहण (२०४०) र घ. विडम्बना (२०४५) । यसमा फुलु (२०३४) लघुकथासङ्ग्रह हो ।

लेख (अङ्क १६ मा प्रकाशित)

 

नेपाली लघुकथाको पहिलो चरण (१९९२-२०१९) र 
यस चरणका प्रमुख लघुकथाकारहरू

नेपाली साहित्यमा कथाको आधुनिक काल नै लघुकथाको प्रारम्भिक चरण हो, अर्थात् सं. १९९२ लघुकथाको प्रारम्भिक चरण हो । यस १९९२- २०१९ सम्मको कालावधिमा प्रतिनिधि लघुकथाकारहरूका रूपमा स्थापित लघुकथाकारहरू हुन् : पूणर्प्रसाद ब्राह्मण र डा. जयनारायण गिरी । यिनका अतिरिक्त यस कालमा लघुकथाका बान्की प्रस्तुत गर्ने नारी लघुकथाकारं शशिकला शर्मा हुन् । लघुकथा वा कविताका बीचमा अस्पष्ट रहेका विवादास्पद भए पनि रचनाकार गोपालसिंह नेपालीलाई पनि गणना गर्न सकिन्छ । अतएव गोपालसिंह नेपाली, पूणर्प्रसाद ब्राह्मण, डा. जयनारायण गिरी तथा शशिकला शर्मा यस कालका प्रतिनिधि लघुकथाकारहरू हुन् । यिनीहरूका बारेमा सङ्क्षिप्त अध्ययन प्रस्तुत छ । गोपालसिंह नेपाली (सन् १९११-१९६३) नेपाली एवं हिन्दी साहित्यमा एक लब्धप्रतिष्ठित कवि एवं गीतकारको रूपमा चिरपरिचित रहेका कविवर गोपालसिंह नेपालीको जन्म भारतको बिहार राज्यअन्तर्गत बेतियानामक ठाउँमा सन् ११ अगस्त १९११ मा भएको थियो तथा मृत्यु बिहार राज्यकै भागलपुर स्टेसनमा सन् १७ अप्रिल १९६३ मा भएको थियो । हिन्दी साहित्यको छायावादोत्तर कालका कविहरूमा यिनको एक महत्वपूणर् स्थान रहेको छ । नेपाली साहित्यमा संवत् १९९२ देखि सं. २०१९ सम्म जम्मा सत्ताइस वर्षको कालावधिको ’यथार्थवादी युग’ मा लघुकथा लेखनपरम्पराको सुरुआत भएको क्षीण रूप पाइन्छ । यसै कालावधिमा गोपालसिंह नेपालीको कृति कल्पना (१९९२) देखा पर्‍यो जसको ऐतिहासिक दृष्टिकोणले निकै महत्व रहेको छ ।

कवि गोपालसिंह नेपालीको रचना कल्पना (१९९२) यथार्थमा आख्यानात्मक गुण लिएको गद्यकविता हो भन्न सकिन्छ । त्यसताक नेपाली गद्यकविताले नयाँ रूपाकार लिइरहेको थियो र त्यस अवस्थामा देखा परेका नेपालीका यी गद्यकविताका रचनाहरूको आन्तरिक गुण कथात्मकताको परिचय लिएका नभएर कवितात्मक प्रवाह र रचना उद्देश्य लिएका पाइन्छन् । यति हुँदाहुँदै पनि नेपालीका ती रचनाहरू घटनाप्रधान, परिवेशचित्रण र पात्रका संवादहरूसहित संरचना गरिएका हुन्छन् र तिनले आख्यानात्मकता लिएका हुन्छन् तर त्यसो भएरै पनि रचनाको गुण र कविद्वारा घोषित विधाका कारण तिनलाई पूणर्तः गद्यकविताअन्तर्गत नै लिएको पाइन्छ ।

गोपालसिंह नेपालीको कृति कल्पनालाई लघुकथाको सङ्ग्रह मान्ने विषयमा विवाद देखिन्छ र देखिनुपर्ने प्रशस्त कारणहरू छन् । प्रारम्भिक चरणको गद्यकविताको साङ्केतिक रचना यस कृतिमा भए तापनि लघुकथाको विकासप्रक्रियाको इतिहासको क्रममा यसको महत्वलाई नकार्न मिल्दैन । लघुकथाको आधुनिक सिद्धान्त एवं मापदण्डअनुसार भने कल्पना खरो उत्रिएको नहोस् तर लघुकथाको विकासरथलाई अप्रत्यक्षतः डोर्‍याउने क्रममा एकदम खरो उत्रेको देखिन्छ । अतएव गोपालसिंह नेपालीलाई र विशेषतः उनको कृति कल्पनालाई लघुकथा साहित्यजगत्ले कहिल्यै बिर्सनु हुन्न । 

लघुकथा (अङ्क ९ मा प्रकाशित)

आजको लक्ष्मण

-गोपाल अश्क
पर्सा    

कुनै दिनको एकाबिहानै दुई दाजुभाइ आफ्नो गाउँको प्रहरी कार्यालयमा पुगे ।

एकले भन्यो, लौ न, इन्स्पेक्टर सा’ब ! मेरी श्रीमतीको खोजी गरी दिनु पर्‍यो । आज चार दिनदेखि उनी बेपत्ता भएकी छिन् । मैले उनी जान सक्ने सम्भावित हरेक ठाऊँमा खोजीसकें, कतै कहीं भेटिएनन् ।’

इन्स्पेक्टरले भन्यो, आउनुस् तपाईंहरू, यता आउनुस् । हिजो राति मात्र एउटा नारीको लास फेला परेको छ तर अनुहारबाट चिन्न गाह्रो छ । केही सरसामनहरू छन्, त्यसबाट सनाखत गर्नुहोस्, यो लास कहीं तपाईंहरूकै आफन्तको त होइन ?

दुबै दाजुभाइ इन्स्पेक्टरको पछि-पछि लागे । एउटा लासनिर पुगे र त्यहाँ भएका केही सरसामान हेर्न थाले । दाजुले एउटा औंठी उठाउँदै सोध्यो,’ बाबू ! हेर त, यो औंठी तिम्री भाउजूको हो ?

’होइन दाइ ।’

भाइले भन्यो । ल, यो हेर त, यो पाउजु तिम्री भाउजूको हो ?

भाइले फेरि भन्यो । त्यसपछि दाइले लामो सास फेर्दै भन्यो, ’ए, त्यसो भए, यो लास तिम्री भाउजूको होइन । दाइले आफ्नो भनाइ पूरा पनि गर्न नपाउँदै भाइले भन्यो,’ दाइ ! त्यो लासनिर च्यात्तिएर फ्याँकिएको ब्रेसियर चाहिँ भाउजूको हो ।