समालोचना (अङ्क १९ मा प्रकाशित)

'जीवनको परिभाषा' 

विलोम लघुकथाको पोस्टमार्टम

ममता मृदुलद्वारा रचित विलोम लघुकथा ’जीवनको परिभाषा’ गहिरो बिम्बात्मक चित्रण र अर्थगर्भित वाक्यहरूको सुन्दर संयोजन हो । सानो आकारको भए पनि कथाले जीवन, अस्तित्व र मानवीय संघर्षको विशाल फलकलाई समेटेको छ । यसलाई बृहत् रूपमा विश्लेषण गर्दा कथा विभिन्न तहमा खण्डित भएर झन् अर्थगर्भित देखिन्छ ।

१. संरचना र शैली

कथाको संरचना अत्यन्त कसेको छ । वाक्यहरू छोटा छन्, तर गहिरा । कथाले “पानी परेर खेत भरिभराउ“ भन्ने दृश्यबाट सुरुवात गर्छ । यसले तत्कालै एक प्राकृतिक वातावरण निर्माण गर्छ । ’झमझम पानी’, ’भ्यागुताका ट्यारटुर’ जस्ता वाक्यांशहरूले कथा गहिरो ध्वन्यात्मक आयाम दिन्छन् । बिम्बहरूको संयोजनमा ममता मृदुलले पाठकलाई प्रकृति र मानवीय पीडाको समानान्तर संसारमा पुर्‍याउँछिन् ।

छोटा वाक्यहरूको प्रयोगले जीवनका थोरै तर गहन अनुभूतिहरूलाई सटीक रूपमा चित्रित गरेको छ । “कोख रित्तिसकेको छ।“, “अब केही चाहिएकै छैन।“ जस्ता वाक्यले सम्पूर्ण भावनाको बोझलाई थोरै शब्दमा व्यक्त गर्छन् ।

२. प्रतीक र बिम्ब

प्रत्येक तत्व प्रतीकात्मक छ ।

“झम झम पानी’’ –यो अभाव र पीडाको बिम्ब हो ।

“खेतका गरा भरिभराउ’’ –बाह्य रूपमा समृद्ध तर भित्र पीडाले भरिएको समाज ।

“भ्यागुतोको उत्सव’’ –विपत्तिका बीच प्रकृतिले आफ्नै लयमा रमाउने प्रतीक । यसले विसंगतिमा रमाउने जीवन दर्शनलाई प्रकट गर्छ ।

“सुकिला मान्छेहरू’’ –राहत बोकेर आउने सहायता समूहहरू, जसको उपस्थिति बाह्य रूपमा आशाको बिम्ब भए पनि अन्ततः निरीह समाजमा विसंगति निम्त्याउँछ ।

बिम्बहरूको प्रयोगले कथालाई अमूर्त र कला प्रधान बनाएको छ ।

३. मुख्य विषयवस्तु

कथाले समाजमा रहेको आर्थिक, सामाजिक र भावनात्मक अभावलाई उजागर गर्छ । “वर्षौं पढेका प्रमाणपत्र बग्दै आएका“ भन्ने वाक्यले शिक्षा र अवसरको विडम्बनालाई प्रकट गर्छ । मानवीय सपनाहरू “खाडीमा डुब्नु“ जीवनमा बाध्यताको प्रतिकूल संकेत हो । अभावले मानिसका कोख मात्र होइन, रहरहरू पनि रित्तो बनाउँछ ।

जीवनको परिभाषा ’सकिनु पनि पूर्ण हुनु रहेछ’ भन्ने वाक्यले समापन हुन्छ । यो व्यङ्ग्यपूर्ण बोध कथाको गहिराइलाई थप घनीभूत बनाउँछ । जीवनको सत्य भनेको सायद, एउटा बिन्दुमा पुगेर शून्यता स्वीकार्नु नै हो ।

४. सांस्कृतिक र सामाजिक सन्दर्भ

कथामा ग्रामीण नेपाली समाजको यथार्थ बिम्बित छ । पानीको बाढी, खेतको दृश्य, खाडी मुलुकमा बग्ने प्रमाणपत्र र आमाहरूको रित्तो कोख, यी सबै नेपाली समाजका पुराना र व्यथा बोक्ने सन्दर्भ हुन् । प्रवासी जीवनको विडम्बना, आशाको डुबान र आफ्नै माटोमा रहेको जीवनको चटक्क परेको चित्रण अत्यन्त सजीव छ ।

सुकिला मान्छेहरूका “राहत’’को आगमनले एउटा अर्ध–उपनिवेशवादी दृष्टिकोण पनि झल्काउँछ । सहायताको नाममा गरिने अस्थायी मल्हमले पीडाको जरो उखेल्दैन ।

५. भाषा र लय

भाषा कवितामय छ । गद्य लेखन भए पनि यसको प्रवाह काव्यिक छ । शब्दकोचायतन शैलीले कथामा गम्भीरता ल्याएको छ । हरेक वाक्य अनावश्यक विस्तारबाट मुक्त छ, जसले कथालाई थप प्रभावकारी बनाएको छ ।

“पानी रुकेको पल टाढा साइरन बज्दैछ“  –यस्तो वाक्यले घटनाको तनाव र निराशा भित्रैबाट पलाउने स्वीकृतिको मौन झझल्को दिन्छ ।

६. पात्रको मौन उपस्थिति

यद्यपि कुनै प्रत्यक्ष पात्र प्रस्तुत छैनन्, ’आमा’, ’पहेला ब्याङ भ्यागुतो’ र ’सुकिला मान्छे’हरूले सजीव भूमिका निभाउँछन् । “आमाका आँखा’’ मानवीय पीडाको केन्द्रमा छन्, तर उनी मौन छिन् । यो मौनता नै कथाको सबैभन्दा ठूलो अभिव्यक्ति हो । “पहेला ब्याङ भ्यागुतो“को उत्सव जीवनको विसंगति हो । जहाँ जीवन जति नै निराशाजनक होस्, त्यहाँ सृष्टिले आफ्नो लयलाई निरन्तरता दिइरहेकै हुन्छ ।

७. समापन र सन्देश

कथाको समापन वाक्य अत्यन्त प्रभावशाली छ– “सकिनु पनि पूर्ण हुनु रहेछ’’। यो वाक्यले जीवनको परिभाषा उल्ट्याउँछ । पूर्णता खोज्दै अन्ततः मानिसले निःशब्द स्वीकृतिमा नै सान्त्वना पाउँछ ।

यो वाक्य जीवन र अस्तित्वको बोधलाई गहिरो रूपमा उजागर गर्ने बिजवाक्य हो । जीवनको सम्पूर्ण अर्थ सायद यो हो कि एकपटक पूर्णतः समाप्त भएपछि मात्र शान्ति प्राप्त हुन्छ ।

निष्कर्ष

“विलोम लघुकथा– जीवनको परिभाषा“ एक काव्यात्मक, बिम्बात्मक र गम्भीर सामाजिक सन्देश बोकेको कथा हो । यसले छोटा वाक्यहरूमा जीवनको विशाल अर्थ र मानवीय वेदनालाई समेट्छ ।

यो कथा मात्र एक अनुभव होइन, जीवनको सन्दर्भमा एउटा मौन प्रश्न पनि हो । बाढीले बगाएको सपना, रित्तिएको कोख र विस्थापित प्रमाणपत्रहरूको कथा मार्फत ममता मृदुलले एउटा अजर यथार्थ खडा गरेकी छिन् ।

यसले पाठकलाई मौन बनाउँछ, सोच्न बाध्य पार्छ र जीवनको नयाँ परिभाषाको खोजीमा लगाउँछ । यो लघुकथा सानो आकारमै एउटा विशाल कथा हो ।

(स्रोतकथा)

विलोम लघुकथा– जीवनको परिभाषा

– ममता मृदुल

सात दिन भयो ।

झमझम पानी परेर खेतका गरा भरिभराउ भएका छन् ।

रातभरि भ्यागुताका ट्यारटुरले उन्माद छर्दैछ ।

पहेंला ब्याङ भ्यागुताले उत्सव मनाउँदैछ ।

बचाउन नसकेका अनेक आसले मौन अभिव्यक्ति दिन  सकेका छैनन् ।

आमाका आँखा आँसु सुकेर कट्कटिएका छन् ।

जीवनको परिभाषा खोज्दै वर्षौं पढेका प्रमाणपत्र बग्दै आएका अभावका पोका ओत लाग्न नसकेर डुब्दैछन् खाडीमा ।

कोख रित्तिसकेको छ ।

बगेका छन् रहरहरू गरागरामा ।

अब केही चाहिएकै छैन ।

सकिनु पनि पूर्ण हुनु रहेछ ।

पानी रुकेको पल टाढा साइरन बज्दैछ ।

देखिँदैछ राहत बोकेर आएका सुकिला मान्छे ।

हार्दिक धन्यवाद ।

(उत्तरकथा)

लघुकथा– पुनर्जन्मको गीत

– नन्दलाल आचार्य

पानी थामिएपछि, खेतका गराहरूमा जलाशय बनेको छ । सूर्यको किरण टल्केर गहिरा पोखरीहरूमा सुनौलो झिलमिल बन्छ । पर कतै चराहरूको कोलाहल सुन्न थालिन्छ ।

पहेला ब्याङ भ्यागुतो फेरि पनि फन्को मार्दैछ– उसकै उत्सवले पृथ्वीले झनै गहिरो श्वास फेर्दैछ । माटोले आफूलाई फेरि उठ्ने अवसरको जप गर्दैछ ।

निराशा भित्रबाट अंकुरित हुन्छन् नयाँ रहरहरू । भासिएका प्रमाणपत्रको ठाउँमा कुनै टुसा पलाउन खोजिरहेको छ । सुकेका आमाका आँखाले टोलाएर हेर्छन्‌– आकाशमा परेको घाम ।

खाडीमा बगेका अभावका पोका भले डुबे पनि, कतै न कतै माटो फेरि सोधिरहेको छ, ‘के सम्भावना मरेकै हो त ?’

गराहरूमा खेलिरहेका बालकहरूको आवाज गुन्जिन्छ । पानीको छेउछाउमा साना हातहरूले बलौटे घर बनाइरहेका छन् । कोख फेरि पवित्र सपनाको थलो बन्छ ।

अचानक, टाढाबाट आएको साइरनको आवाज गुम्सिन्छ । राहतसहितका सुकिला मान्छेहरू तिनै माटोले भिजेको गरामा उभिएर के भनिरहेका छन्‌ :– “डुबानले भत्काएको घर फेरि उभिनु नै जीवनको अर्को परिभाषा हो ।”

-------------------------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।