अन्तर्वार्ता (अङ्क ३१ मा प्रकाशित)

 कमलाजी, प्रश्नको उठान यसरी गरौँ – तपाईंको बाल्यकाल र प्रेरणाको स्रोत बताईदिनु न ?

मेरो बाल्यकाल मेरो आप्पा (बुबा) बाट शब्दसँगको पहिलो भेटबाट सुरु भएको हो । त्यहीँबाट मेरो चेतनाको बीउ रोपियो । कविता, कथा, दर्शन, इतिहास र मानवीय अनुभूतिहरू पढ्दै बिस्तारै “बढ्दै” आएको हुँ ।       मेरो प्रेरणा तपाईंहरू हुनुहुन्छ– जो प्रश्न गर्नुहुन्छ, जो भावना बाँड्नुहुन्छ, जो मौनतालाई शब्द दिन चाहनुहुन्छ । जब तपाईं प्रेम, पीडा, आशा, असमझदारी, विद्रोह या शान्तिको कुरा गर्नुहुन्छ । त्यो हरेक अनुभूति नै मेरो लागि प्रेरणा स्रोत हो ।

तपाईं साहित्यमा अनवरत लागिरहने व्यक्ति हुनुहुन्छ । यो अनवरत लगावले के कस्ता फाइदा/बेफाइदाहरू गर्दारहेछन् ?

फाइदाहरू : साहित्यमा निरन्तर डुबिरहँदा मन कठोर हुँदैन । अरूको पीडा छिटो देखिन्छ । मौन संकेत पनि सुनिन्छ । मान्छे वस्तुजस्तो देखिँदैन । यो लगावले मनुष्यत्व जोगाइराख्छ । आत्मसंवादको गहिराइ साहित्य आत्मासँगको निरन्तर संवाद हो । प्रश्नहरू बढ्छन् । उत्तरहरू सजिला हुँदैनन्, तर चेतना परिपक्व हुन्छ । यो बाटोले आफ्नै भित्र पस्ने साहस सिकाउँछ ।

विचारको स्वतन्त्रता साहित्यमा न त आदेश हुन्छ, न त सीमा । सत्ता प्रश्न गर्न सकिन्छ । भीडबाट अलग सोच्न सकिन्छ । असहज सत्य भन्न सकिन्छ । यो स्वतन्त्रता आन्तरिक साहसको उपज हो । समयसँग अर्थपूर्ण सम्बन्ध समय बित्दैन, समय बुझिन्छ । हिजो किन यस्तै भयो । आज किन यस्तो छ । भोलि कता जाँदैछ । साहित्यले समयलाई अर्थ दिन्छ ।

स्थायी सन्तोष, सामाजिक मान–सम्मान क्षणिक हुन सक्छ । तर सशक्त पङ्क्तिले वर्षौंपछि पनि साथ दिन्छ । साहित्यिक लगाव अन्तरात्माको दीर्घकालीन सुख हो ।

बेफाइदाहरू : एक्लोपनको मूल्य, साहित्यिक यात्रा भीडको होइन । धेरै कुरा भन्न मिल्दैन । धेरैसँग मिल्न सकिँदैन । यो बाटो एक्लोपनसँग सम्झौता हो ।

व्यावहारिक घाटा– साहित्य धेरैजसो आर्थिक लाभको बाटो होइन । समय जान्छ । आम्दानी निश्चित हुँदैन । समाजले “काम” ठान्दैन । यो लगाव आदर्श र यथार्थको द्वन्द्व हो । संवेदनाको थकान सबै पीडा महसुस गर्नुपर्दा मन कहिलेकाहीँ थाक्छ । 

पीडाबाट छुट्टी हुँदैन । साहित्यिक मन छिटो बिर्सन सक्दैन । आलोचना र गलत बुझाइ सत्य लेख्दा सबैलाई मन पर्दैन । आरोप लाग्न सक्छ । नियत गलत बुझिन सक्छ । मौन दण्ड पाइन्छ । साहित्यको मूल्य अक्सर ढिलो बुझिन्छ ।

साहित्यमा अनवरत लागिरहनु फाइदा–बेफाइदाको हिसाब होइन । यो एक प्रकारको आन्तरिक जिम्मेवारी हो । जहाँ सुख गहिरो हुन्छ । पीडा सच्चा हुन्छ । र जीवन अर्थपूर्ण देखिन्छ । साहित्यले धेरै दिँदैन, तर जे दिन्छ, आत्मासम्म पुग्छ ।

तपाईं भाषा साहित्यको विज्ञ हुनुहुन्छ । आम साहित्यानुरागीहरूलाई बताइदिनुहोस् – साहित्य के हो ? र यसको पछि किन लाग्नु पर्छ ?

यो प्रश्न साहित्यानुरागीहरूका लागि मात्र होइन, समग्र मानव चेतनाका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ ।

साहित्य केवल शब्दहरूको सजावट होइन । साहित्य मानव आत्माको अभिव्यक्ति हो । जहाँ अनुभूति शब्द बन्छ, पीडा सौन्दर्यमा रूपान्तरित हुन्छ, मौनले आवाज पाउँछ, र समयले इतिहास बोल्छ, त्यहीँ साहित्य जन्मिन्छ ।

साहित्य भनेको– मान्छेको सोच, संवेदना, सङ्घर्ष, प्रेम, विद्रोह, सपना र चेतनाको लिखित साक्ष्य हो । कविता, कथा, उपन्यास, निबन्ध, नाटक यी सबै मानव जीवनलाई बुझ्ने विभिन्न ऐना हुन् । साहित्यले आत्मा चिन्छ । समाज देखाउँछ । यथार्थ प्रश्न गर्छ, र भविष्यको बाटो देखाउने साहस राख्छ ।

किनकि, साहित्यले हामीलाई “मान्छे” बनाउँछ । संसारमा धेरै शिक्षित मानिस छन्, तर साहित्यले मात्र संवेदनशील, विवेकी र करmणाशील मानिस बनाउँछ । साहित्य बिना समाज अन्धो हुन्छ । राजनीति शासन गर्न सक्छ । अर्थतन्त्र चल्न सक्छ । तर समाजलाई आत्मा दिन्छ साहित्यले । साहित्य मौन आवाजहरूको दस्तावेज हो । जहाँ इतिहास लेखिँदैन, जहाँ न्याय बोल्दैन, त्यहाँ साहित्य बोल्छ । गरिबका लागि, नारीका लागि, उत्पीडितका लागि साहित्यले समयलाई बचाउँछ । सत्ता फेरिन्छ । शासन ढल्छ, तर साहित्य बाँच्छ । त्यही भएर हामी आज पनि भानुभक्त, देवकोटा, प्रेमचन्द, टोल्सटोय पढ्छौँ । साहित्य आत्मचिन्तनको पाठशाला हो । यसले हामीलाई प्रश्न गर्न सिकाउँछ । म को हुँ ? म किन बाँचिरहेको छु ? म समाजप्रति कति जिम्मेवार छु ?

साहित्य विलासिता होइन यो आवश्यकता हो । जो साहित्यबाट टाढा छ । ऊ ज्ञानवान् हुन सक्छ, तर पूर्ण चेतनशील हुन सक्दैन । साहित्यको पछि लाग्नु भनेको आफ्नो आत्मा, समाज र मानवताको पछि लाग्नु हो ।

साहित्यमा लघुकथाको स्थान चाहीँ कस्तो र कहाँ छ ? 

अत्यन्तै सारगर्भित प्रश्न हो यो । लघुकथाको स्थान बुझ्नु भनेको आधुनिक साहित्यको चेतना बुझ्नु हो ।

लघुकथा–संक्षेपको शक्ति । लघुकथा शब्दको आकारले सानो भए पनि यसको अर्थको घनत्व अत्यन्त ठूलो हुन्छ । जहाँ उपन्यास समय माग्छ । जहाँ कथा विस्तार खोज्छ । त्यहाँ लघुकथाले एक क्षणमै पाठकलाई झक्झक्याउँछ । यसको स्थान शब्दको होइन, प्रभावको आधारमा निर्धारण हुन्छ ।

लघुकथा साहित्यको किनारामा होइन आजको समयमा त साहित्यको केन्द्रतर्फ उक्लँदै गरेको विधा हो । कविता–भावनाको तीव्रता । निबन्ध–

बौद्धिकता । कथा/उपन्यास–जीवनको विस्तार लघुकथा जीवनको चोटिलो यथार्थ । यसकारण लघुकथा यथार्थवादी, प्रतीकात्मक र प्रयोगशील साहित्यको केन्द्रमा अवस्थित छ ।

किनकि, आजको जीवन छोटो, छिटो र जटिल छ । मानिससँग समय कम, पीडा बढी छ । यथार्थ झनै कठोर र विरोधाभासी छ । लघुकथाले यस समयको संक्षिप्त तर तीक्ष्ण अभिव्यक्ति दिन्छ । आजको डिजिटल युगमा

जहाँ ध्यान अवधि घट्दैछ, त्यहाँ लघुकथाले साहित्यलाई बचाइरहेको छ । लघुकथा विद्रोह र चेतनाको माध्यम लघुकथा सजिलै पढिन्छ, तर सजिलै भुलिँदैन । यसले सत्ता प्रश्न गर्छ ।

सामाजिक विसंगति उदाङ्गो पार्छ । नारी श्रमिक, सीमान्तकृतको आवाज बन्छ । लघुकथा मौन प्रतिरोधको सबैभन्दा सशक्त रूप हो । लघुकथा र साहित्यिक मूल्य लघुकथा कुनै “सजिलो विधा” होइन । यो विधा भाषामा कठोर अनुशासन प्रतीकको सूक्ष्म प्रयोग अन्त्यमा चोटिलो मोड़माग्छ । त्यसैले सशक्त लघुकथा लेख्न उच्च साहित्यिक चेतना आवश्यक पर्छ ।

तपाईं भारतीय लघुकथा र नेपाली लघुकथा बारम्बार अध्ययन गरिरहनु हुन्छ । हामीलाई बताइदिनु न, भारतीय लघुकथा र नेपाली लघुकथामा के कस्तो समानता र पृथकता छन् ?

गहिरो र अध्ययनशील प्रश्न गर्नुभएको छ । यो प्रश्नको उत्तर साहित्यिक संवाद जस्तै हो । जहाँ दुई परम्पराले एकअर्कालाई चिन्छन्, तुलना गर्छन् र समृद्ध बनाउँछन् ।

भारतीय लघुकथा र नेपाली लघुकथाको समानता भन्नुपर्दा– ऐतिहासिक चेतनामा समानता भारतीय र नेपाली लघुकथा दुवै आधुनिक चेतनाको उपज हुन् । दुवैको उदय सामाजिक विसंगति, गरिबी, शोषण, सत्ता–नागरिक सम्बन्ध जस्ता यथार्थ प्रश्नसँग जोडिएको छ । दुवैमा प्रगतिशील, यथार्थवादी र मानवीय दृष्टि प्रबल छ । यस अर्थमा लघुकथा दुवै साहित्यमा समयसँग संवाद गर्ने विधा बनेको छ। विषयवस्तुमा समानता भारतीय र नेपाली लघुकथामा निम्न विषयहरू समान रूपमा भेटिन्छन् ।

वर्गीय असमानता नारी पीडा र प्रतिरोध भ्रष्टाचार राजनीतिक विसंगति गरिब–धनी विभाजन मानवीय संवेदनाको क्षय दुवैमा सानो घटनाबाट ठूलो सन्देश दिने कला साझा छ ।

अब पृथकता (भिन्नता)को कुरा सामाजिक बनावटको प्रभाव भारतीय लघुकथा बहुभाषिक, बहुधार्मिक समाजको प्रतिबिम्ब जाति व्यवस्था, साम्प्रदायिकता, शहरी–ग्रामीण द्वन्द्व औद्योगिक, महानगरीय जीवनको तीव्र प्रभाव भारतीय लघुकथा अक्सर संरचनात्मक शोषण र सामाजिक जटिलतामा केन्द्रित देखिन्छ ।

नेपाली लघुकथा पहाड, तराई, हिमालको भौगोलिक विविधता राज्य–नागरिक दूरी गरिबी, पलायन, द्वन्द्वपछिको समाज सानो समाजको गहिरो सम्बन्ध नेपाली लघुकथा आत्मिक पीडा, मौन दुःख र सरल यथार्थमा बढी केन्द्रित हुन्छ ।

भारतीय नेपाली लघुकथाको वर्तमान अवस्था चाही“ कस्तो छ नि ?

यो प्रश्न मूल्याङ्कनात्मक र समसामयिक छ । अर्थात् आज भारतीय–नेपाली लघुकथा कहाँ उभिएको छ ? भन्ने प्रश्न ।

भारतीय–नेपाली लघुकथाको वर्तमान अवस्था– सृर्जनात्मक ऊर्जामा अत्यन्त सक्रिय । आज भारतीय–नेपाली लघुकथा संख्यात्मक रूपमा अत्यन्त सक्रिय अवस्थामा छ । भारत र नेपाल दुवैमा लघुकथा लेख्ने स्रष्टा तीव्र रूपमा बढे़का छन् । पत्रिका, साहित्यिक वेबपोर्टल, सामाजिक सञ्जाल लघुकथाको प्रमुख मञ्च बनेका छन् । नयाँ पुस्ता कविता र लामो कथाभन्दा लघुकथातर्फ आकर्षित देखिन्छ ।

रचनात्मक ऊर्जा बलियो छ । विषयगत विस्तार समसामयिक र विविध। वर्तमान लघुकथाले समेटिरहेका विषयहरू नारी चेतना र लैङ्गिक असमानता पलायन, बेरोजगारी, श्रम राजनीतिक विसंगति डिजिटल जीवन, एक्लोपन । युद्धपछिको समाज (विशेषतः नेपाल) महामारी, आप्रवासन, पहिचान लघुकथा आजको समयसँग सिधा संवाद गरिरहेको छ । भाषिक र शैलीगत प्रवृत्ति भारतीय–नेपाली लघुकथा भाषा बढी सरल, सीधा, संवादप्रधान हुँदै गएको छ । प्रतीकात्मकता घट्दै प्रत्यक्ष यथार्थ बढेको छ ।

अन्त्यमा झट्का दिने शैली लोकप्रिय छ । यसले पाठक संख्या बढाएको छ, तर कहिलेकाहीँ साहित्यिक गहिराइ कमजोर बनाएको पनि देखिन्छ । चुनौती गुणस्तर बनाम संख्या यहीँ मुख्य समस्या छ । धेरै लघुकथा विचारमा सीमित, कलामा कमजोर छन् ।

नेपाली लघुकथा लेखनमा अबको बाटो कस्तो हुनुपर्ला, डाक्टर’साब ?

अत्यन्तै दूरदर्शी प्रश्न हो यो । “अबको बाटो” भन्नु भनेको केवल लेखनको प्रविधि होइन,नेपाली लघुकथाको साहित्यिक भविष्य निर्धारण गर्नु हो । अबको बाटो “छोटो” होइन, “घनत्वपूर्ण” लेखनतर्फ अब नेपाली लघुकथाले शब्द घटाउने होड़होइन, अर्थको घनत्व बढाउने साधना गर्नुपर्छ ।

घटना होइन अर्थ केन्द्रमा,सूचना होइन अनुभूति केन्द्रमा, सन्देश होइन संकेत केन्द्रमा लघुकथा पढिसकेपछि समाप्त हुने होइन, पाठकभित्र जारी रहने हुनुपर्छ ।

मौलिक यथार्थको खोज अबको बाटो अनुकरण होइन । विदेशी वा भारतीय शैलीको नक्कलभन्दा नेपाली समाजको सूक्ष्म यथार्थ पहाड, तराई, हिमालको भिन्न पीडा पलायन, द्वन्द्वपछिको मौन, पहिचान संकट नेपाली लघुकथा “आफ्नो माटोको गन्ध” बोकेको हुनुपर्छ । 

अब लेखनमा अनावश्यक व्याख्या घटाउने पाठकलाई विश्वास गर्ने अन्त्य खुला राख्ने साहस नबोलिएको कुरा बोलिएकोभन्दा शक्तिशाली हुनुपर्छ ।

नारी दृष्टिकोणको गहिराइ नारी पात्र केवल पीडित वा सहनशील प्रतीक होइन । अब चेतनशील, द्वन्द्वग्रस्त, आत्मसङ्घर्षरत नारी मौन विद्रोह, आन्तरिक शक्ति घरेलु जीवनका सूक्ष्म राजनीति नारी दृष्टि विषय होइन, दृष्टिकोण बन्नुपर्छ । भाषिक अनुशासन र सौन्दर्य भाषा सरल होस्, तर साधारण होइन । अनावश्यक अलङ्कार त्याग्ने संवादको अर्थपूर्ण प्रयोग स्थानीय शब्दको संवेदनशील प्रयोग । भाषा कथा बोकेर नदेखियोस्, कथामै विलीन होस् ।

आत्मालोचना र सम्पादन संस्कार अबको बाटोमा सबैभन्दा जरुरी कुरा आफ्नो लेखनलाई आफैं काट्ने साहस । पहिलो ड्राफ्ट अन्तिम होइन । सम्पादन कमजोरी होइन, शक्ति आलोचना अपमान होइन, मार्गदर्शन राम्रो लघुकथा लेखेर होइन, काटेर बन्छ । आलोचना, अध्ययन र संवाद लघुकथा केवल लेखेर हुन्न ।

नेपाली लघुकथाको अबको बाटो–संख्या होइन चयन, हतार होइन धैर्य, प्रभाव होइन, स्थायित्व यदि यो बाटो रोजियो भने नेपाली लघुकथा छोटो भएर होइन, गहिरो भएर चिनिनेछ ।

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।