१. पृष्ठभूमि र लेखक परिचय
नेपाली लघुकथा साहित्यको फाँटमा सिद्धहस्त, सुपरिचित र प्राज्ञिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ– डा. हरिप्रसाद भण्डारी । वि.सं. २०१६ साल जेठ ५ गते गुल्मीमा जन्मेर नेपाली लघुकथाको क्षेत्रमा विद्यावारिधि गर्ने दोस्रो विशिष्ट साहित्यकारका रुपमा उहाँले आफ्नो बलियो पहिचान स्थापित गर्नुभएको छ । ‘चिराग’ (२०४७) देखि सुरु भएको उहाँको लघुकथाकारिताको यात्रा ‘अविरल यात्रा’ (२०६३), ‘काला सर्पको खोजी’ (२०६७), ’समयको स्पन्दन’ (२०८१) हुँदै भर्खरै प्रकाशित ‘सपना र समय’ (२०८२) सम्म आइपुग्दा अझ बढी परिपक्व र खारिएको देखिन्छ । संयुक्त लघुकथा सङ्ग्रह ‘कुनिउँ’ (पृष्ठ १७) मा सङ्ग्रहीत तथा रामकुमार पण्डितद्वारा सम्पादित प्रस्तुत ‘मन्दिर’ (रचनाकालः २०८० फागुन २५) लघुकथा मानवीय संवेदना, पुर्ख्यौली विरासत र आधुनिक जीवनको कटु यथार्थलाई उजागर गर्ने एक उत्कृष्ट र मर्मस्पर्शी शिल्प हो ।
२. शीर्षक सार्थकता र प्रतीकात्मकता
‘मन्दिर’ शीर्षक आफैँमा आस्था, पवित्रता, श्रद्धा र पूजनीयताको द्योतक हो । सामान्य अर्थमा मन्दिर भन्नाले इँटा, माटो र ढुङ्गाले बनेको, जहाँ देवीदेवताका मूर्तिहरू स्थापना गरिएका हुन्छन्, त्यस्तो धार्मिक स्थललाई बुझिन्छ । तर, डा. भण्डारीले यस लघुकथामा ‘मन्दिर’ शब्दलाई परम्परागत वा धार्मिक सङ्कुचित घेराभन्दा माथि उठाएर आध्यात्मिक र भावनात्मक गहिराइ प्रदान गर्नुभएको छ ।
कथाको अन्त्यमा पुग्दा पाठकले थाहा पाउँछन् कि यहाँ मन्दिर कुनै देवीदेवता बस्ने घर होइन, बरू जन्म दिने मातापिता (जसलाई लेखकले ईश्वरभन्दा प्रिय मानेका छन्) बसेको पुर्ख्यौली घर हो । मातापिता नै प्रत्यक्ष ईश्वर हुन् र उनीहरू बसेको घर नै वास्तविक मन्दिर हो भन्ने नवीन भाष्य स्थापित गर्न यो शीर्षक पूर्ण रुपमा सार्थक, प्रतीकात्मक र जीवन्त रहेको छ ।
३. कथावस्तु र संरचनात्मक संक्षिप्तता
लघुकथाको प्रमुख सर्त नै संक्षिप्तता र तीव्र प्रभाव हो । ‘मन्दिर’ लघुकथाको कथावस्तु अत्यन्त सरल तर गम्भीर छ । दुई जना पुराना साथीहरूको पुनर्मिलन र गाउँको भ्रमणबाट कथा प्रारम्भ हुन्छ ।
क) सुरुवातः सहरिया जीवन वा व्यस्तताबाट टाढा रहेका दुई साथी गाउँ घुम्छन् । बाल्यकालका स्मृतिहरू (विद्यालय, चौर, पँधेरो) को संस्मरण हुँदै कथा अघि बढ्छ ।
ख) द्वन्द्व/जिज्ञासाः कथाको कौतूहल तब चुलिन्छ जब एउटा सुनसान, पुराना घरको आँगनमा पुगेर कथाको मुख्य पात्र (साथी) ले फूल टिपेर दलानमा चढाउँछ र ढोग्छ । यो क्रियाकलापले द्रष्टा पात्र (र पाठक दुवै) मा ‘के यो मन्दिर हो ?’ भन्ने तीव्र जिज्ञासा पैदा गर्छ ।
ग) अन्त्य (क्लाइमेक्स) : धार्मिक स्थलहरूको भ्रमलाई चिर्दै जब पात्रले भन्छ– “यो मेरो पुर्ख्यौली घर हो र कुनै दिन यस घरमा ईश्वरभन्दा पनि प्रिय मेरा बुबा आमा बस्नुहुन्थ्यो”, तब कथाले एक अभूतपूर्व झट्का (ट्विस्ट) दिन्छ र पाठक भावुक बन्छन् ।
सङ्गठनका दृष्टिले कथामा न त कुनै अनावश्यक तन्काइ छ, न त भड्किलो विन्यास । संक्षिप्त संवाद र द्रुततर गति यसको संरचनात्मक सबलता हो ।
४. वस्तुवादी तथा आलोचनात्मक विश्लेषण
मार्क्सवादी वा समाजशास्त्रीय वस्तुवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो लघुकथा नेपाली समाजको एउटा तितो र टड्कारो यथार्थको ऐना हो ।
क) बसाइँसराइ र गाउँको शून्यीकरण
लघुकथामा भनिएको छ– “घर सुनसान थियो । घरमा कोही नभएको जस्तो देखिन्थ्यो ।” यो पंक्तिले वर्तमान नेपालको पहाडी तथा ग्रामीण भेगको भयावह तस्बिर ओकल्छ । रोजगारी, शिक्षा र आधुनिक सुखसुविधाको खोजीमा युवा पुस्ता सहर वा विदेश पलायन भएपछि गाउँका घरहरू कसरी ‘भूतघर’ वा सुनसान खण्डहरमा परिणत भइरहेका छन् भन्ने यथार्थलाई लघुकथाले बिनाकुनै कृत्रिमता प्रस्तुत गरेको छ ।
ख) उपभोक्तावादी संस्कृति र सम्बन्धहरूको विघटन
आजको मानिस भौतिकतातर्फ यति अन्धो भएर दौडिरहेको छ कि उसले आफ्ना जराहरू बिर्सँदै गएको छ । तर, यस लघुकथाको पात्र आफ्नो पुर्ख्यौली थलो र मातापिताको स्मृतिप्रति अझै पनि उत्तिकै संवेदनशील छ । लघुकथाले अप्रत्यक्ष रुपमा ती आधुनिक मानिसहरूमाथि कडा व्यङ्ग्य र आलोचना गरेको छ, जसले सहरमा महल बनाएपछि गाउँको जन्मघर र बूढाबाआमालाई चटक्कै बिर्सन्छन् ।
ग) धार्मिक अन्धतामाथि प्रहार
मानिसहरू ढुङ्गाको मूर्ति र मन्दिर, मस्जिद, चर्च वा गुम्बाहरूमा ईश्वर खोज्दै हिँड्छन् र त्यहाँ करोडौँ रुपैयाँ दान गर्छन् । तर, घरमै रहेका जिउँदा जाग्दा मातापिता (मातृदेवो भव, पितृदेवो भव) लाई भने वृद्धाश्रम पठाउँछन् वा अपहेलना गर्छन् । लघुकथाले परम्परागत धार्मिक कर्मकाण्ड र ढोंगमाथि एउटा मीठो तर सशक्त प्रहार गरेको छ ।
५. लालित्य, भाषाशैली र संवाद विधान
डा. हरिप्रसाद भण्डारीको भाषाशैलीमा एउटा विशिष्ट सङ्गीतात्मकता र लालित्य पाइन्छ । उहाँका शब्द चयनहरू सरल भएर पनि पाठकको मानसपटलमा गहिरो छाप छोड्न सफल छन् ।
“मैले जिज्ञासा राखेँ– ‘के यो मन्दिर हो ?’ उसले सङ्क्षिप्त उत्तर दियो– ‘होइन ।’ … ‘यो मेरो पुर्ख्यौली घर हो र कुनै दिन यस घरमा ईश्वरभन्दा पनि प्रिय मेरा बुबा आमा बस्नुहुन्थ्यो’ ।”
लघुकथामा प्रयुक्त संवादहरू अत्यन्त छोटा, लामा–छोटा वाक्यहरूको सन्तुलित संयोजन र नाटकीय प्रभाव भर्न सक्षम छन् । ‘पुल्केस’, ‘पुलकित’, ‘पँधेरो’, ‘दलान’, ‘पुर्ख्यौली’ जस्ता रैथाने तथा तत्सम शब्दहरूको मिश्रणले लघुकथामा एकातिर ग्रामीण सुवास थपेको छ भने अर्कोतिर बौद्धिक गम्भीरता पनि प्रदान गरेको छ । प्रथम पुरुष (‘म’ पात्र) को दृष्टिबिन्दुमा लेखिएकाले लघुकथा अत्यन्त विश्वसनीय र आत्मपरक लाग्दछ ।
६. चरित्र चित्रण र मानवीय संवेदना
लघुकथामा मूलतः दुईवटा पात्र छन्–
१. द्रष्टा पात्र (‘म’) : जो सहरिया वा बाह्य समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ । जसको सोच परम्परागत ढाँचामा बाँधिएको छ (ढोगेको देख्नेबित्तिकै मन्दिर, मस्जिद वा चर्च सोच्ने) ।
२. केन्द्रीय पात्र (‘साथी’) : जो वैचारिक रुपमा परिपक्व, संवेदनशील र वस्तुवादी छ । ऊ विगतलाई भुल्ने कृतघ्न व्यक्ति होइन । आफ्ना मातापितालाई ईश्वरको दर्जा दिने उच्च नैतिक चरित्र भएको पात्रका रुपमा ऊ उभिएको छ ।
यी दुई पात्रको संवादमार्फत लेखकले मानव मनको संवेदना, आदरभाव र कृतज्ञताको गहिरो चित्रण गरेका छन् ।
७. समीक्षकीय दृष्टिमा कमजोरीहरू
जतिसुकै उत्कृष्ट रचनामा पनि केही न केही सीमाहरू रहन्छन् । वस्तुवादी आलोचनाको कसीमा राखेर हेर्दा यस लघुकथामा निम्न सीमाहरू ठम्याउन सकिन्छः
क) अत्यधिक भावुकताः लघुकथाको अन्त्य आदर्शवादी र अत्यधिक भावुक छ । बुबाआमाप्रतिको श्रद्धा अनुकरणीय हुँदाहुँदै पनि, घर किन सुनसान भयो ? के छोराले बाआमालाई सहर लगेको हो कि उनीहरूको मृत्यु भइसकेको हो ? यसको ठोस सामाजिक–आर्थिक कारण अलि धमिलो पारिएको छ ।
ख) पूर्वानुमेयताको मधुरो छायाः सचेत वा सङ्घर्षशील पाठकका लागि ‘सुनसान घर’ र ‘ढोग्ने क्रिया’ पश्चात् आउने निष्कर्ष अलिअलि अनुमानयोग्य लाग्न सक्छ । यद्यपि, प्रस्तुत गर्ने शैलीको लालित्यले यस कमजोरीलाई छोपिदिएको छ ।
८. निष्कर्ष तथा समग्र मूल्याङ्कन
डा. हरिप्रसाद भण्डारीकृत ‘मन्दिर’ लघुकथा आकारमा लघु भए पनि यसको वैचारिक आयतन भने विशाल र विराट् छ । यसले नेपाली समाजको समसामयिक तस्बिर, बसाइँसराइको पीडा र मानवीय मूल्यमान्यताको ह्रास भइरहेको अवस्थामा ‘मातृ–पितृ देवो भवः’ को शाश्वत दर्शनलाई पुनर्जागृत गराएको छ ।
ढुङ्गाका मूर्तिमा देवत्व खोज्ने रूढिवादी समाजलाई जिउँदा मातापिता र जन्मभूमिलाई पुज्न सिकाउने यो लघुकथा नेपाली लघुकथा इतिहासकै एक बेजोड र उत्कृष्ट रचना मान्न सकिन्छ । शिल्पगत सचेतता, लालित्यपूर्ण भाषा, र वस्तुवादी जीवनचेतको सुन्दर त्रिवेणीका रुपमा ‘मन्दिर’ लघुकथा सधैँ पठनीय र सान्दर्भिक रहनेछ । उपेक्षित पुर्ख्यौली घरहरूलाई पुनः ‘मन्दिर’ को गरिमा दिलाउनु नै यस लघुकथाको सबैभन्दा ठूलो वैचारिक विजय हो ।
स्रोत लघुकथा – मन्दिर
– डा. हरिप्रसाद भण्डारी
म उसको साथी, उसले मलाई आफ्नो गाउँमा बोलाएको थियो । धेरै समयपछि गाउँ घुम्न पाएको हुनाले म खुसीले पुलकित भएको थिएँ ।
राति उसैको घरमा बास बसेँ । रमाइला कुराकानी भए ।
अर्को दिन बिहान चिया खाजा खाएपछि उसले मलाई गाउँ घुमाउने योजना बनायो ।
“यो मैले पढेको विद्यालय, यो सानोमा हामी खेल्ने चौर, यो मेरो मिल्ने साथीको घर, यो हामीले पानी खाने पँधेरो…।”
घुम्दै उसले मलाई एउटा पुरानो घरको बाहिर लग्यो । घर सुनसान थियो । घरमा कोही नभएको जस्तो देखिन्थ्यो ।
साथीले आँगनको डिलमा फुलेको एक थुँगा फूल टिप्यो, घरको दलानमा राख्यो र झुकेर नमस्कार गर्यो ।
मैले जिज्ञासा राखेँ– “के यो मन्दिर हो ?”
उसले सङ्क्षिप्त उत्तर दियो– “होइन ।”
“मस्जिद, चर्च वा गुम्बा पनि होइन होला !” म एक्लै बोलेँ ।
सामान्य भावमा उसले भन्यो– “यो मस्जिद, चर्च वा बौद्ध गुम्बा पनि होइन ।”
“त्यसो भए के हो त ? तिमीले किन यसरी मन्दिरलाई ढोगेजस्तै गरी ढोग्यौ ?”
मुस्कुराउँदै उसले भन्यो– “यो मेरो पुर्ख्यौली घर हो र कुनै दिन यस घरमा ईश्वरभन्दा पनि प्रिय मेरा बुबा आमा बस्नुहुन्थ्यो ।”
रचनाकालः फागुन २५, २०८०
हालः रुपन्देही
उत्तरकथा– छायाँ
– नन्दलाल आचार्य
“तर त्यो घर अझै जीवित थियो, यद्यपि त्यहाँ बस्ने मानिसहरू धेरैअघि मरिसकेका थिए ।”
साथीको कुरा सुनेपछि म केहीबेर म निःशब्द भएँ । दलानमा राखिएको फूल बिहानको घाममा मुस्कुराइरहेको थियो, तर त्यो मुस्कानभित्र कुनै पुरानो पीडाको धुवाँ अल्झिएको जस्तो लाग्थ्यो ।
हामी त्यहाँबाट अघि बढ्यौँ ।
केही पर एउटा ठूलो पक्की घर देखियो । रंगीन गेट, अग्लो कम्पाउन्ड र झकिझकाउ झ्यालहरू । घर हेर्दा गाउँकै सबैभन्दा सम्पन्न लाग्थ्यो । तर वरिपरि अनौठो सन्नाटा थियो । न बालबालिकाको हाँसो, न चुलोको गन्ध ।
साथी त्यहाँ पुगेर एकछिन टोलायो । गेटको फलाम छोयो । फेरि हात झिक्यो, मानौँ काँडाले घोचेझैँ ।
मैले सोधेँ, “यो कसको घर हो ?”
उसले गहिरो सास फेर्यो ।
“मेरो काकाको ।”
“मानिसहरू त छैनन् जस्तो छ ।”
“छन् । सबै छन् ।”
उसको उत्तरले झन् रहस्य थप्यो ।
त्यसैबेला माथिल्लो तलाको झ्यालबाट एक वृद्धाको अनुहार देखा पर्यो । आँखा खुला थिए, तर दृष्टि कतै टाढा हराएको थियो । केही क्षणमै पर्दा फेरि तानियो ।
“एक्लै बस्नुहुन्छ ?” मैले जिज्ञासा राखेँ ।
“होइन,” साथी मुस्कुरायो, “उहाँका तीन छोरा छन् । एक अमेरिका, एक अस्ट्रेलिया र अर्को काठमाडौँमा ।”
“त्यसो भए एक्लै कसरी ?”
साथीले आकाशतिर हेर्यो । बादलको एउटा टुक्रा चराझैँ उडिरहेको थियो ।
“आजकल मानिसहरू घरमा होइन, नक्सामा बस्छन् । आमाबाबुहरू तिनका ठेगाना मात्र बनेका छन् ।” उसले स्पष्ट पार्यो ।
म चुप लागेँ ।
अगाडिको विशाल घर मलाई सुनौलो पिँजडा जस्तो लाग्न थाल्यो । भित्ताहरू चम्किरहेका थिए, तर भित्र कतै उज्यालो थिएन । झ्यालहरू खुला थिए, तर सम्बन्धका ढोकाहरू बन्द ।
हामी फर्कन लाग्दा वृद्धाले फेरि झ्याल खोलेर बाहिर हेर्नुभयो । शायद कसैको प्रतीक्षा थियो । शायद प्रतीक्षाकै जीवन ।
साथीले बिस्तारै भन्यो, “मानिसहरू भन्छन्, छोरा–छोरीहरू सफल भए । तर मलाई लाग्छ, त्यो घर दिनदिनै अनाथ बन्दै गएको छ ।”
मैले पछाडि फर्केर हेरेँ– ती वृद्धा अझै झ्यालमै उभिएकी थिइन्, तर अनौठो कुरा के थियो भने घरभित्रका सबै सन्तान जीवित थिए, अनि बाहिरबाट हेर्दा आमाको काख भने धेरैअघि टुहुरो भइसकेको थियो ।
२०८३ जेठ १५ गते । सिद्धार्थटोल, उदयपुर ।
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।
No comments:
Post a Comment