विश्लेषण

 

१. लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले 'इमान' लघुकथाको शल्यक्रिया

नेपाली लघुकथा क्षेत्रका सशक्त हस्ताक्षर महेन्द्र नेउपानेद्वारा सिर्जित 'इमान' एक सुगठित, मर्मस्पर्शी र शिल्पगत रुपमा उत्कृष्ट लघुकथा हो । यस लघुकथाले बालमनोविज्ञानको गहिरो चिरफार गर्दै मानवीय मूल्य र नैतिक चेतको सुन्दर उद्घाटन गरेको छ । लघुकथा विधाका स्थापित शास्त्रीय एवं आधुनिक मानदण्ड र सौन्दर्यशास्त्रीय कसोटिहरूका आधारमा यस लघुकथाको विमर्श तलका उपशीर्षकहरूमा गरिएको छ–

१. शीर्षकको सार्थकता र प्रतीकात्मकता– 

'इमान' शीर्षक आफैँमा सङ्क्षिप्त, अर्थपूर्ण र कसिलो छ । सामान्यतया 'इमान' शब्दले इमानदारिता, नैतिकता र निष्ठालाई बुझाउँछ । लघुकथाको केन्द्रमा एउटा बालकको बालसुलभ चुलबुले प्रवृत्ति (आमाको थैलीबाट पैसा चोर्नु) र अन्ततः उसको अन्तस्करणमा जागृत भएको 'इमान' (पछुतोसहित पैसा फिर्ता गर्नु) लाई देखाइएको छ । बालहठ र नैतिक चेतबीचको द्वन्द्वलाई यो शीर्षकले पूर्ण रुपमा प्रतिनिधित्व गर्दछ । तसर्थ, लघुकथाको उद्देश्य र कथ्यलाई बोक्न यो शीर्षक पूर्णतः सफल र सार्थक छ ।

२. कथानक विन्यास र तीव्र गतिशीलता–

लघुकथा विधाको पहिलो सर्त नै यसको सङ्क्षिप्तता र तीव्र गतिशीलता हो । 'इमान' मा अनावश्यक विवरणात्मकता कतै छैन । लघुकथाको सुरुवात नै उत्कण्ठा पैदा गर्ने गरी 'द्रुत सुरुवात'बाट हुन्छः

– “उसले दायाँबायाँ नजर घुमाउँदै आमाको थैलीबाट एउटा सिक्का खुसुक्क निकाल्यो ।”

यो सुरुआती वाक्यले पाठकको ध्यान तुरुन्तै तान्छ । त्यसपछि लघुकथा बजारको यात्रा हुँदै अगाडि बढ्छ र अन्त्यमा आकस्मिक मोड सहित टुङ्गिन्छ । घटनाहरूको शृङ्खला निकै कसिलो छ र यसमा कुनै पनि भद्रगोल वा फितलोपन छैन ।

३. बालमनोविज्ञानको जीवन्त चित्रण– 

लेखकले यस लघुकथामा बालमनोविज्ञानको असाध्यै सूक्ष्म र यथार्थपरक चित्रण गरेका छन् । बालकले पैसा चोरेपछि बुनेका सपनाहरू– गुलगुलिया र बरफ खाने, अनि बाँकी चार आनाले पेन्सिल किन्ने, त्यस समयको बालसुलभ आवश्यकता र चाहनाका जीवन्त उदाहरण हुन् । पैसा चोरेपछि उत्पन्न हुने खुसी, तर आमाको अगाडि पर्दा हुने डर र छटपटीलाई लघुकथाले सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

४. चरित्र चित्रण र आमाको अनुकरणीय भूमिका–

लघुकथामा दुईवटा पात्र छन्‌ः एउटा नाम नखुलेको बालक र उसकी आमा । थोरै शब्दमा पनि दुवै पात्रको चरित्र प्रस्ट रुपमा खुलेको छः

क) बालक– ऊ स्वभावैले चञ्चल, लोभी तर भित्रैदेखि निष्पाप र कमलो मनको छ ।

ख) आमा– आमाको चरित्र यस कथाको सबैभन्दा बलियो पक्ष हो । उनी आफ्ना सन्तानको हरेक गतिविधिप्रति सचेत छिन् । उनले छोराको गल्ती थाहा पाएर पनि उसलाई हप्काउँदिनन् वा सजाय दिँदिनन् । बरु, ममता र स्नेहका माध्यमबाट उसलाई गल्तीको महसुस गराउँछिन् । आमाको यो व्यवहारले आदर्श मातृत्व र बालमनोविज्ञान बुझेकी एक कुशल अभिभावकको रुप झल्काउँछ ।

५. परिवेश र स्थानीय रङ–

लघुकथाको परिवेश ग्रामीण वा अर्ध–शहरी नेपाली समाजको पृष्ठभूमिमा आधारित छ । कथामा प्रयोग भएका शब्दहरू जस्तैः 'थैली', 'गुलगुलिया', 'बरफ', 'चार आना' आदिले कथालाई माटोको सुगन्ध अर्थात् स्थानीय रङ प्रदान गरेका छन् । यसले पाठकलाई आफ्‌नै बाल्यकाल वा परिचित परिवेशको स्मरण गराउँछ, जसका कारण कथा निकै विश्वसनीय र आत्मिय लाग्दछ ।

६. भाषाशैली र विम्बात्मक लालित्य–

महेन्द्र नेउपानेको भाषाशैली सरल, सरस र लालित्यपूर्ण छ । वाक्यहरू छोटाछरिता र नाटकीय छन् । कथामा 'खुसुक्क', 'कनीकनी', 'फुत्रुक्क' जस्ता अनुकरणात्मक शब्दहरूको प्रयोगले भाषामा गति र जीवन्तता थपेको छ । संवादहरू सङ्क्षिप्त तर अर्थपूर्ण छन् । विशेष गरी, भौतिक क्रियाकलापलाई मानसिक अवस्थासँग जोडिएको विम्ब निकै शक्तिशाली छ–

– “मुठी एकाएक लुलो भयो र सिक्का फुत्रुक्क भुइँमा खस्यो ।”

यो वाक्यले बालकभित्र उब्जिएको डर र आत्मग्लानिलाई भौतिक रुपमै दुरुस्तै उतारेको छ ।

७. प्रभावान्विति र चमत्कारिक अन्त्य–

कुनै पनि उत्कृष्ट लघुकथाको अन्त्य 'चट्याङ' जस्तो हुनुपर्छ, जसले पाठकको मनमस्तिष्कमा गहिरो धक्का दियोस् । 'इमान'को अन्त्य पनि त्यस्तै चमत्कारिक र सन्देशमूलक छ । आमाले “मलाई थाहा छ…’’ भन्दै छोराको चाहना पूरा गरिदिने वाचा गर्दा बालकको अहम् र लोभ पग्लिन्छ । उसले “केही नभनी भुइँबाट सिक्का टिपेर आमाको हातमा राखिदियो ।” यो मौन समर्पण र प्रायश्चित्त नै कथाको चरमोत्कर्ष हो, जसले पाठकलाई एक किसिमको आल्हाद र नैतिक सन्देश दिएर टुङ्गिन्छ ।

निष्कर्ष

सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा महेन्द्र नेउपानेको ’इमान’ नेपाली लघुकथा जगत्को एक उत्कृष्ट नमुना हो । आकारमा सानो भए तापनि यसले बोकेको वैचारिक क्षितिज अत्यन्तै फराकिलो छ । लघुकथाले बालकलाई दण्ड दिएर होइन, प्रेम र विश्वास दिएर मात्र सच्च्याउन सकिन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई स्थापित गरेको छ । विधागत चुस्तता, सूत्रात्मकता, तीव्र प्रभावान्विति र कलात्मक बुईँगलका कारण यो लघुकथा शिल्प र कथ्य दुवै दृष्टिले पूर्ण रुपमा सफल र लालित्यपूर्ण छ ।

स्रोत–लघुकथा– इमान

– महेन्द्र नेउपाने

उसले दायाँबायाँ नजर घुमाउँदै आमाको थैलीबाट एउटा सिक्का खुसुक्क निकाल्यो । मुठीमा कसेर राख्यो अनि कल्पनामा हरायो, “बजार जान्छु र गुलगुलिया खान्छु । उब्रेको पैसाले बरफ पनि खानुपर्ला ।”

उसले कनीकनी हिसाब गर्‍यो, “बाँकी चार आनाले एउटा पेन्सिल किन्नुपर्ला”, ऊ त्यसैत्यसै खुसी भयो ।

आमा थैली खोज्दै आइपुगिन् र थैली समातिन् । थैलीको मुख खोलिन् । हेरिन् र बन्द गर्दै भनिन्, “बजार जानु छ, तँ पनि हिँड् ।”

एउटा कपडाको झोला बोकेर आमाछोरा बजारतिर लागे । आमाले नुन, चिनी, चियापत्ति र मरमसला किनिन् । ऊ पनि सिक्काको उपयोग गर्ने अवसर हेर्दै सोचिरहेको थियो ।

“तँलाई केही चाहिएको छ ?” आमाको अनायासको प्रश्नले ऊ झस्कियो । मुठी एकाएक लुलो भयो र सिक्का फुत्रुक्क भुइँमा खस्यो । उसले टाउको निहुरायो र छैन भन्ने भावमा दायाँबायाँ हल्लायो ।

 आमाले उसको टाउको उचालेर ठाडो पारिन् र मुस्कुराउँदै भनिन्, “मलाई थाहा छ, तँलाई गुलगुलिया र बरफ खान मन छ । तेरो पेन्सिल पनि छोटो भएको छ, म किनिदिन्छु ।” उसले केही नभनी भुइँबाट सिक्का टिपेर आमाको हातमा राखिदियो ।

****************** 

उत्तरकथा– दर्पण

टेबलमा अलपत्र छोडिएको आकर्षक थैलीभित्रका सुनौला सिक्काहरू अचानक सलबलाएझैं देखिए, जसले उसको शान्त मनमा ठूलै आँधीहुरी सिर्जना गर्‍यो । बाहिर सन्ध्याकालीन लालिमा पोखिँदै थियो, तर कोठाको एकान्त कुनामा लोभको एउटा रहस्यमय कालो छाया बिस्तारै सल्किँदै गयो ।

उसले र्‍याल काढ्दै दायाँबायाँ नजर कुदायो; कोठा निष्पट्ट शान्त थियो । बिस्तारै उसको दाहिने हात थैलीतिर सर्पझैं घिस्रियो, मानौँ औंलाहरूले कुनै अमूल्य खजाना छुन खोज्दै थिए ।

“ओहो बाबु, मेरो सर्वस्व !” अचानक एउटा थकित र मलिन वृद्ध हस्याङफस्याङ गर्दै ढोकामा झुल्कियो ।

उसको हात फनक्क फर्कियो, मुठी कसिँदा बाल्यकालको त्यो फुत्रुक्क खसेको सिक्का र आमाको दिव्य मुस्कान मस्तिष्कको पर्दामा झल्झली नाच्यो ।

“मैले त सोचेको थिएँ, जमाना खराब छ ।” वृद्धले लामो सास फेर्‍यो ।

उसले निधारको पसिना पुछ्दै, मधुर मुस्कानका साथ थैली वृद्धको हातमा सुम्पियो र भन्यो, “हजुरकै नासो जोगाएर राखेको थिएँ बुबा ।”

वृद्धको आँखाबाट खसेका हर्षका आँसुले उसको मनको सारा द्वन्द्व पखालिदियो । 

वृद्धले भन्यो, “संसारमा सुनको चमक क्षणिक हुन्छ, तर इमानको उज्यालोले आत्मालाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्छ ।”

*******************

२. लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले 'संस्कृतिको सुस्केरा' लघुकथाको शल्यक्रिया

संजिता भट्टराईकृत ‘संस्कृतिको सुस्केरा’ समसामयिक नेपाली समाजको एउटा तीतो यथार्थलाई उजागर गर्ने एक सबल र सुगठित लघुकथा हो । प्रस्तुत लघुकथाको लघुकथा सौन्दर्य, यसको संरचना, शिल्प र वैचारिक धरातलका आधारमा गरिएको समीक्षात्मक विमर्श यस प्रकार छ–

१. शीर्षकको सार्थकता र सांकेतिकता–

शीर्षक आफैँमा अत्यन्त काव्यात्मक र अर्थपूर्ण छ । 'संस्कृति’ र 'सुस्केरा’ को संयोजनले नै कथाको केन्द्रीय संवेदनालाई प्रस्ट पार्छ । आधुनिकताको तीव्र आँधीमा आफ्नो मौलिकता, रैथाने पहिचान र संस्कृति हराउँदै जाँदा उत्पन्न भएको एउटा मूक वेदना वा सुस्केरा नै यस कथाको मूल मर्म हो । शीर्षकले पाठकलाई सुरुमै एउटा गम्भीर सांस्कृतिक विमर्शतिर आकर्षित गर्छ ।

२. वस्तुविधान र कथानकीय विन्यास–

लघुकथाको कथानक सङ्क्षिप्त, कसिलो र तीव्र प्रभावकारी छ । गाउँबाट छोरी भेट्न र पशुपतिनाथ दर्शन गर्न काठमाडौँ छिरेकी आमाले छोरीको कोठामा भोगेको एउटा क्षणिक तर गहिरो घटनामा कथा केन्द्रित छ ।

क) सुरुवात– “झ्याप्प ढोका उघारियो…” बाट सुरु हुने कथाले प्रारम्भमै उत्सुकता जगाउँछ र एउटा चिसो वातावरणको सङ्केत गर्छ ।

ख) द्वन्द्व र विकास– गाउँको चिनो 'फर्सी’ र आधुनिक 'पिज्जा–बर्गर’ बीचको टकराव, अङ्ग्रेजी भाषा र नेपाली पटुकीको तुलनात्मक प्रस्तुतिले कथामा सांस्कृतिक र पुस्तान्तरको द्वन्द्वलाई प्रस्ट्याउँछ ।

ग) चरमोत्कर्ष– छोरीले सुरुमा आमाको संस्कारको वकालत गरेको नाटक गर्नु तर साथीहरूको अगाडि आफ्नो साख जोगाउन अन्ततः अङ्ग्रेजीमा कुरा गर्दै आमालाई “स्टप योर लेक्चर” भन्नु र त्यो अर्गानिक फर्सीलाई डस्टबिनमा फाल्नु कथाको चरम उत्कर्ष हो ।

३. चरित्र चित्रण र पुस्तान्तर–

लघुकथामा मुख्यतः दुईवटा प्रवृत्ति वा पुस्ताको प्रतिनिधित्व छ–

क) आमा– गाउँको सुवास, रैथानेपन, मातृस्नेह, र धार्मिक–सांस्कृतिक आस्था (पशुपतिनाथ दर्शन, फर्सी, पटुकी) की प्रतीक हुन् । उनी सरल, निष्कपट र आफ्नोपनले भरिएकी छिन् ।

ख) छोरी र साथीहरू– यिनीहरू 'सहरिया आधुनिकता’ का नाममा आफ्नोपन भुल्दै गएका, देखावटी र कृत्रिम जीवनशैली बाँचेका प्रतिनिधि पात्र हुन् । छोरीको चरित्रमा देखा परेको 'दोहोरोपन’ (आमासँग एउटा र साथीहरूसँग अर्को व्यवहार)ले आजको युवा पुस्ताको ढोंग र पहिचानको सङ्कटलाई मार्मिक रुपमा देखाएको छ ।

४. प्रतीक र बिम्बको लालित्यपूर्ण प्रयोग–

लघुकथामा प्रतीकात्मकताको सुन्दर संयोजन छ–

क) पहेंलपुर पाकेको फर्सी र पटुकी– यी केवल वस्तु मात्र होइनन्, बरु नेपाली माटोको सुगन्ध, अर्गानिक जीवनशैली र मौलिक सांस्कृतिक पहिचानका सशक्त बिम्ब हुन् ।

ख) पिज्जा, बर्गर र डस्टबिन– यिनीहरू आयातित पश्चिमी उपभोक्तावादी संस्कृति र रैथाने मूल्यको अवमूल्यनका प्रतीक हुन् । फर्सीलाई डस्टबिनमा मिल्काइनु वास्तवमा आमाको भावना, गाउँको सुवास र नेपाली संस्कृतिलाई नै डस्टबिनमा मिल्काइनु बराबर हो ।

५. भाषाशैली र शिल्पगत विशिष्टता–

कथाकार भट्टराईको भाषाशैली सरल भएर पनि गम्भीर, मनमोहकपूर्ण र सूत्रात्मक छ । “अपरिचित चिसो मौनता”, “गाउँको सुवास“, “कृत्रिम रुपमा मुस्कुराए” जस्ता पदावलीले कथाको भाव गम्भीरतालाई बढाएका छन् । कथोपकथन (संवाद) छोटा र अर्थपूर्ण छन् । 'ह्वाट इज दिस’ र 'स्टप योर लेक्चर’ जस्ता अङ्ग्रेजी वाक्यांशको प्रयोगले आधुनिक पुस्ताको भाषिक र मानसिक दासतामाथि गतिलो व्यङ्ग्य गरेको छ ।

६. विचार, सन्देश र झट्का

लघुकथाको प्राण नै यसको अन्त्यमा आउने 'झट्का’ हो । सुरुमा आमाको पटुकीको महिमा गाउने छोरीले अन्त्यमा साथीहरूकै अगाडि आधुनिक बन्ने होडमा आमालाई चुप लाग्न भन्नु र फर्सी फ्याँक्नुले पाठकको मनमा चसक्क शूल रोप्छ । यसले 'हामी कता जाँदै छौँ ?’ भन्ने गम्भीर बौद्धिक र सांस्कृतिक प्रश्न खडा गरिदिन्छ ।

७. निष्कर्ष

'संस्कृतिको सुस्केरा’ आकारमा सानो भएर पनि प्रभावमा निकै विराट् लघुकथा हो । यसले सहर पसेपछि मान्छे कसरी आफ्नो फेद र जरै भुलेर उपभोक्तावादको चक्रव्यूहमा फस्छ भन्ने तीतो यथार्थलाई उजागर गरेको छ । लघुकथाका आवश्यक तङ्खवहरू– सङ्क्षिप्तता, तीव्रता, प्रतीकात्मकता र तीक्ष्ण प्रहारका दृष्टिले यो एउटा कलात्मक, लालित्यपूर्ण र उत्कृष्ट लघुकृति हो ।

स्रोत–लघुकथा– संस्कृतिको सुस्केरा

– संजिता भट्टराई 

झ्याप्प ढोका उघारियो तर भित्र न्यानो स्वागत होइन, एउटा अपरिचित चिसो मौनता उभिएको थियो । छोरीलाई गाउँको सुवास गराउन अनि पशुपतिनाथ दर्शनको उत्कट अभिलाषा बोकेर काठमाडौँ छिरेकी आमा छोरीको कोठामा पुग्नासाथ एउटा नितान्त नौलो संसारसँग ठोक्किन पुगिन् । क्याम्पस पढ्ने छोरीका आधुनिक सहरिया साथीहरू पिज्जा र बर्गरको सुगन्धमा रमाइरहेका थिए । जब आमाले झोलाबाट गाउँको चिनो स्वरुप पहेंलपुर पाकेको फर्सी निकालिन्, एकजना साथीले नाक खुम्च्याउँदै भनी– “वाट् इज दिस ?’’

 आमा अक्क न बक्क परिन् । छोरीले अनुवाद गरिदिएपछि उनले लामो सास फेरिन्, “हरे शिव ! यी आजकालका केटाकेटीले त फर्सी पनि चिन्दा रहेनछन् !’’

 अर्की केटीले आमाको कम्मरको पटुकीलाई अनौठो मानी औंल्याउँदा छोरीले गर्वका साथ त्यसको नेपाली मौलिकता बुझाई । आफ्‌नै सन्तान झैं ठानेर आमाले स्नेहपूर्वक भनिन्, “नानीहरू, आफ्‌नो भेषभूषा र नेपालीपनको पनि त जानकारी हुनुपर्छ नि !“

 ती साथीहरू “हुन्छ ममी’’ भन्दै कृत्रिम रुपमा मुस्कुराए । आमा भने दङ्ग परिन्, छोरीले त संस्कार जोगाउन कति राम्रो वकालत गरेकी !

तत्कालै छोरीको साथीहरूसँग छलफल भयो । अङ्ग्रेजी भाषामा भएको छलफल आमाले रत्तिभर बुझिनन् ।

त्यसपछि त “ममी, प्लिज स्टप योर लेक्चर !’’ भन्दै छोरीले त्यो अर्गानिक फर्सी डस्टबिनमा मिल्काइदिई ।

************

लघुकथा– पश्चात्ताप

डस्टबिनको पिँधमा बज्रिएको फर्सीको आवाज आमाको छातीमा बन्दुकको गोली बनेर पस्यो ।

कोठाको हावा एकाएक हिउँजस्तै चिसो र निसासलाग्दो बन्यो । साथीहरू एकापसमा कानाखुसी गर्दै जुरुक्क उठे र बिदाइको कृत्रिम मुस्कान छर्दै ढोकाबाहिर ओझेल परे । आमाका आँखाबाट खसेका आँसुका दुई थोपा भुइँमा खस्नुअघि नै छोरीले खुट्टाको बुटले कुल्चिदिई । आधुनिकताको मातले रन्थनिएकी छोरीले आमाको अनुहारमा हेर्दै उपहासको हाँसो हाँसेर मोबाइल स्क्रिनमा औंला कुदाउन थाली ।

पशुपतिनाथको आरतीमा उभिँदा पनि आमाको मन जलिरहेको थियो, तर छोरी भने भीडमा टिकटक बनाउन व्यस्त थिई । अचानक एउटा तीव्र गतिको मोटरसाइकलले छोरीलाई ठक्कर दियो; ऊ सडकको हिलोमा पछारिई । उसको महँगो ब्रान्डेड कपडा च्यातियो र आधुनिकताको दम्भ हिलोमा मिसियो । अस्पतालको बेडमा छटपटाइरहेकी छोरीको ओठ सुकेर मरूभूमि भएको थियो ।

त्यही बेला आमाले हस्पिटलको क्यान्टिनबाट तातो फर्सीको सुप कचौरामा लिएर आउनुभयो र आफ्नो कम्मरको पटुकी फुकालेर छोरीको घाउ सफा गरिदिनुभयो ।

“ममी, मलाई माफ गरिदिनुस् !” आमाको हात समातेर छोरी भक्कानिई, “फेसनले शरीर त ढाक्ने रहेछ आमा, तर संकटमा जीवन धान्न त गाउँकै अर्गानिक फर्सीको सुप र पटुकीकै न्यानोपन चाहिने रहेछ ।”

*******************

३. लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले 'जरा' लघुकथाको शल्यक्रिया

रामेश्वर साहद्वारा रचित लघुकथा 'जरा’ समसामयिक नेपाली लघुकथा क्षेत्रमा एउटा विशिष्ट र अर्थपूर्ण दृष्टान्तका रुपमा देखापर्छ । मधेशी जनजीवनको पृष्ठभूमिमा बुनिएको यो कथाले मानिसको उपयोगितावादी दृष्टिकोण र प्रकृतिको उदार जीवनदायिनी चरित्रबीचको द्वन्द्वलाई रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । लघुकथा सौन्दर्यका दृष्टिले प्रस्तुत रचनाको विमर्श तलका बुँदाहरूमा गरिएको छ–

१. शीर्षक विधान र सांकेतिक अर्थवत्ता–

लघु कथाको शीर्षक ‘जरा’ अत्यन्त छोटो, सूत्रात्मक र गम्भीर छ । सामान्य अर्थमा जरा रुखको त्यो अदृश्य भाग हो जसले रुखलाई माटोमा दह्रोसँग ठड्याउँछ र जीवन दिन्छ । तर, कथामा ‘जरा’ केवल वनस्पति शास्त्रको हिस्सा मात्र होइन; यो जीवनको आधार, मातृत्व, संरक्षण र अस्तित्वको प्रतीक बनेर आएको छ । बाहिरी रुपमा फल नदेखेर रुखलाई निरर्थक सम्झने मानवीय भूल र आन्तरिक रुपमा त्यसले धानेको 'जीवनको जरा’ लाई चिन्न सक्नु नै कथाको मूल मर्म हो । शीर्षकले कथाको अन्तिम दार्शनिक निष्कर्षलाई पूर्ण रुपमा न्याय गरेको छ।

२. सूत्रात्मकता र सङ्क्षिप्तता–

लघुकथाको मुख्य धर्म भनेकै थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्नु हो । ‘जरा’ कथा निकै छोटो र कसिलो छ । यसमा अनावश्यक भूमिका वा लामा–लामा प्रकृतिका वर्णनहरू छैनन् । सुरुआतमै “आज साँझ मुनिलालको आँपको रुख ढल्ने रे !” भन्ने वाक्यले पाठकको कौतुहलता जगाउँछ । पन्ध्र वर्षदेखि नफुलेको रुख काट्न उद्यत पात्रको मानसिकता र त्यसपछि घटेको एउटा सानो घटना (चराको बचेरो बचाउने सन्दर्भ) लाई लेखकले निकै सङ्क्षिप्त रुपमा समेटेका छन् । थोरै घटना र सीमित परिवेशभित्रै एउटा ठूलो वैचारिक प्रभाव छोड्न कथा सफल छ ।

३. चरित्र चित्रण र नाटकीय रुपान्तरण

कथाको केन्द्रीय पात्र मुनिलाल हुन् । उनी एक प्रतिनिधि किसान हुन्, जो श्रमको प्रतिफल (फल) खोज्छन् । १५ वर्षसम्म फल नदिँदा उनीभित्र उब्जिएको ‘निराशा’ र ‘रिस’ स्वाभाविक लाग्छ । कथामा नाटकीयता तब आउँछ जब चराको गुँड र बचेराको पखेटा फटफटाहटले मुनिलालको कठोर मनलाई पग्ल्याइदिन्छ । बञ्चरो लिएर रुख काट्न तम्सिएको मानिस क्षणभरमै बचेरो बचाउन रुख चढ्छ । यो चरित्रको आकस्मिक तर स्वभाविक ह्रदय–परिवर्तन हो । गाउँका बूढा पात्रको संवादले मुनिलालको चेतनालाई थप उजिल्याउने काम गरेको छ ।

४. परिवेश र स्थानीय रङ –

कथाले 'मधेसी गाउँको चौतारो' र 'सिरहाको गोलबजार' को सुवास बोकेको छ । मुनिलाल नाम आफैँमा स्थानीय परिवेश अनुकूल छ । चौतारीमा हुने हल्ला, खेतीपाती, आँपको बोट, बञ्चरो र डोरी जस्ता विम्बहरूले ग्रामीण तराईको जीवन्त तस्विर खडा गर्छन् । यसले कथालाई काल्पनिक गफ मात्र नबनाएर यथार्थको धरातलमा उभ्याएको छ ।

५. विचार, दर्शन र व्यङ्ग्य चेत–

 आजको मानव समाज चरम उपयोगितावादी बन्दै गएको छ । जसबाट फाइदा हुन्छ, त्यसलाई मात्र राखिराख्ने र फाइदा नहुनेलाई मिल्काइदिने पूँजीवादी वा स्वार्थी सोचमाथि कथाले दह्रो व्यङ्ग्य गरेको छ ।

क)  भौतिक फल भर्सेज आत्मिक जीवन– रुखले मानिसलाई खान मिल्ने 'आँप' दिएन होला, तर उसले चराचुरुङ्गीलाई ओत दिएर संसारमा ’भविष्य’ फलाइरहेको थियो ।

ख) पर्यावरण चेत– लघु कथाले पर्यावरण चेतलाई पनि प्रस्ट्याउँछ । प्रकृतिले कसैलाई भेदभाव गर्दैन; फल नदिने रुखले पनि जीवनको रक्षा गरिरहेको हुन्छ भन्ने गहन दार्शनिक सन्देश कथाले बोकेको छ ।

६. भाषाशैली र शिल्पगत लालित्य–

लघु कथाको भाषा सरल, सरस र लालित्यपूर्ण छ । वाक्यहरू छोटा र प्रवाहात्मक छन् । शब्द चयनमा कृत्रिमता छैन । “हातमा डोरी, काँधमा बञ्चरो र आँखाभरि निराशा”, “संसारमा भविष्य फलाइरहेको जरा चिन्न सबैभन्दा गाह्रो रहेछ” जस्ता पदावलीहरू काव्यिक र मनछुने छन् । 'बञ्चरो चिप्लेर भुइँमा खस्नु' मुनिलालको अहङ्कार र स्वार्थ खस्नुको प्रतीक हो, जुन शिल्पका दृष्टिले उच्च स्तरको मानिन्छ ।

७. सचेतताका क्षेत्रहरू–

कथा समग्रमा सुन्दर हुँदाहुँदै पनि केही ठाउँमा सुधारको गुन्जायस देखिन्छः

गाउँका बूढा पात्रको अचानक प्रवेश र “फल नदिएको रुखले पनि जीवन फलाइरहेको रहेछ, होइन र ?” भन्ने संवाद अलि बढी उपदेशात्मक लाग्छ । यदि यो संवाद बिना नै मुनिलाल आफैँ पग्लिएको र बञ्चरो खसेको देखाइएको भए कथा अझ बढी कलात्मक र व्यञ्जनापूर्ण हुनेथियो ।

अन्तिम वाक्य “भविष्य फलाइरहेको जरा चिन्न सबैभन्दा गाह्रो रहेछ” ले कथाको मर्मलाई सिधै छताछुल्ल पारिदिएको छ । लघुकथामा अर्थ पाठक आफैँले बुझ्नका लागि छोडिदिनु बढी श्रेयस्कर मानिन्छ ।

८.  निष्कर्ष

रामेश्वर साहको 'जरा' लघुकथा क्षेत्रकै एउटा पठनीय र मननीय सिर्जना हो । यसले जीवनको मूल्य भौतिक उपलब्धिमा मात्र होइन, अरुप्रतिको सेवा र संरक्षणमा पनि हुन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई उजागर गरेको छ । लघुकथाका संरचनात्मक अवयवहरू, विम्ब विधान, संक्षिप्तता र झट्का दिने क्षमताका हिसाबले यो कथा शिल्प र चेतना दुवै दृष्टिले सुन्दर, ओजपूर्ण र मनमोहक छ ।

स्रोत–लघुकथा– जरा

–रामेश्वर साह

“आज साँझ मुनिलालको आँपको रुख ढल्ने रे !” मधेसी गाउँको चौतारोभरि यही हल्ला सल्किएको थियो ।

हातमा डोरी, काँधमा बञ्चरो र आँखाभरि निराशा बोकेर मुनिलाल आफ्‌नै खेतको बीचमा उभिए । पन्ध्र वर्षअघि रोपेको आँपको रुख अग्लो त थियो, तर कहिल्यै फुलेको थिएन । छेउछाउका बोटहरू लटरम्म फलले झुकेका थिए ।

“अब के काम ? जग्गा मात्रै खायो ।” उनले बञ्चरो समात्दै भने ।

पहिलो चोट हान्न खोज्दा माथिबाट केही खस्यो । निधारमा टप्प पर्‍यो । उनी झस्किए । रिसले वरिपरि हेरे ।

हाँगाको टुप्पोमा एउटा चरो गुँडमा ओहोरदोहोर गरिरहेको थियो । चराले दाना ल्याएर बचेराहरूलाई खुवाउँदै थियो । त्यही बेला अर्को बचेरोले पखेटा फट्फटायो, खस्न लाग्यो ।

मुनिलाल हतारिँदै रुखमा चढे । बचेरालाई समाते र गुँडमै राखिदिए ।

तल झर्दा गाउँका बूढा मुनिलाल मुस्कुराए, “फल नदिएको रुखले पनि जीवन फलाइरहेको रहेछ, होइन र ?”

मुनिलालको हातबाट बञ्चरो चिप्लेर भुइँमा खस्यो ।

फल नलागेको रुख काट्न सजिलो रहेछ, तर भविष्य फलाइरहेको जरा चिन्न सबैभन्दा गाह्रो रहेछ ।

**************

उत्तरकथा– छहारी

गड्याङगुडुङ आवाजसँगै आकाशबाट चट्याङ खस्यो । गाउँका मानिसहरू मुनिलालको खेततिर दौडिए ।

अघि भर्खर बञ्चरो बिसाएको त्यो फलहीन रुखमाथि ठुलो चट्याङ परेको थियो । धुवाँको मुस्लो निक्लियो । हाँगैपिच्छे आगोका ज्वालाहरू लपलपाउन थाले ।

“सियो हराएजस्तो भयो, सबै खरानी भयो !” छिमेकी रामुले चिच्याउँदै भन्यो । मुनिलालको सातो उड्यो । उनको आँखा सिधै त्यही गुँडमा पुग्यो, जहाँ साना बचेराहरू थिए । आगोको रापमा चराका बचेराहरू चिच्याइरहेका थिए ।

मुनिलालले नजिकैको इनारबाट पानीको बाल्टिन समाते । जीउभरि भिजेको बोरा ओढेर उनी जुरुक्क रुखमा चढे । आगोको राँकोले उनको हात पोल्यो, तर उनले हरेश खाएनन् । चराका बचेराहरूलाई कमिजको फेरमा पोको पारेर उनी भुइँमा हामफाले ।

रुख जली सक्यो, तर ती साना जीवहरू जीवितै थिए । अचम्म ! डढेको जराको चेपबाट भर्खरै एउटा नयाँ पालुवा अङ्कुुरित हुँदै गरेको देखियो ।

रामुले टाउको कन्याउँदै भन्यो, “सबै सखाप भयो मुनिलाल, अब के हेर्छौ ?”

बचेराहरूलाई भुइँमा छाड्दै मुनिलाल मुस्कुराए, “आँधीले हाँगा भाँच्न सक्छ, तर जीवित जराले सधैं नयाँ बिहानी जन्माउँछ ।”

– सिद्धार्थटोल, उदयपुर
२०८३ असार १४ गते ।