१. लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'राँको' लघुकथाको सटीक विमर्श
रोजिना धमलाको ‘राँको’ आकारमा सानो भए पनि प्रभावमा ठूलो लघुकथा हो । यसले साम्प्रदायिक उन्माद, भीडको अन्धो हिंसा र मानवीय करूणाबीचको तीव्र द्वन्द्वलाई अत्यन्त सघन रुपमा प्रस्तुत गरेको छ । कथाको शीर्षक ‘राँको’ केवल आगोको प्रतीक होइन; यो घृणा, प्रतिशोध र हिंसाको मानसिकताको रुपक हो । यही राँको अन्त्यमा निभ्नु भनेको बाहिरी आगो मात्र होइन, मानिसभित्रको अन्धकार पनि पराजित हुनु हो । शीर्षक र कथ्यबीचको यो गहिरो प्रतीकात्मक सम्बन्ध लघुकथाको उल्लेखनीय सौन्दर्य हो ।
लघुकथाको सुरूआती वाक्य– “आक्रमण गर… एउटा पनि नबचोस् !” ले पाठकलाई कुनै भूमिका नबाँधी सिधै द्वन्द्वको केन्द्रमा पुर्याइदिन्छ । यही आकस्मिक प्रवेशले लघुकथाको तनावलाई प्रारम्भदेखि नै तीव्र बनाउँछ । त्यसपछि रहमान काकासँग जोडिएको बाल्यकालको आत्मीय स्मृतिले वर्तमानको हिंस्रक दृश्यसँग सशक्त विरोधाभास सिर्जना गर्छ । यही विरोधाभासले कथालाई भावनात्मक गहिराइ प्रदान गरेको छ । पात्रहरू धेरै छैनन्; तर प्रत्येक पात्रले आफ्नो सीमित उपस्थितिमै कथाको भावात्मक र वैचारिक संरचनालाई सुदृढ बनाएका छन् ।
रमेशको चरित्र लघुकथाको केन्द्रबिन्दु हो । ऊ उपदेश दिने पात्र होइन; कर्म मार्फत् मानवीयताको परिभाषा लेख्ने पात्र हो । अस्पतालबाट आएको आमाको कमजोर स्वर “अरूको आगो निभाउनु नै मानिसको धर्म हो ।” कथाको नैतिक मेरूदण्ड बनेर उभिन्छ । यही एउटा वाक्यले सम्पूर्ण कथाको दिशा बदलिदिन्छ । आमा स्वयं मृत्युशय्यामा रहे पनि उनको चेतना जीवनभन्दा ठूलो मानवीय मूल्यमा अडिएको देखिन्छ । यसरी कथाले मातृत्वलाई केवल सम्बन्धको सीमाभित्र नराखी सार्वभौम नैतिक शक्तिका रुपमा उभ्याएको छ ।
लघुकथाको उत्कर्ष अत्यन्त दृश्यात्मक र प्रभावकारी बनेको छ । रमेशले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर “पहिले मलाई जलाऊ” भन्नु सामान्य साहस होइन; त्यो हिंसाको विरूद्धमा मानवीय विवेकको अन्तिम प्रतिरोध हो । त्यसपछि अशोकको हात काँप्नु, राँको भुइँमा खसेर निभ्नु, बञ्चराहरू झुक्नु र आँखा रसाउनुजस्ता दृश्यहरूले कथालाई चलचित्रीय जीवन्तता दिएका छन् । लेखकले कुनै भाषण नगरिकन दृश्यकै माध्यमबाट हिंसाको पराजय देखाएकी छन् । यही दृश्यात्मकता लघुकथाको प्रमुख कलात्मक उपलब्धि हो ।
अन्त्य झन् बढी मार्मिक छ । आफ्नी आमालाई अन्तिम भेट दिन नसकेको पीडाभन्दा उनले आमाको शिक्षालाई बचाउन सकेको आत्मसन्तोष ठूलो बनेर आउँछ । यसले व्यक्तिगत शोकलाई सामाजिक विजयमा रुपान्तरण गर्छ । यही बिन्दुमा कथाले करूण र शान्त रसको अद्भुत संयोजन प्रस्तुत गरेको छ । पाठकको मनमा लामो समयसम्म प्रतिध्वनित रहने प्रभाव पनि यही अन्त्यले निर्माण गर्छ ।
यद्यपि केही स्थानमा कथाको भावप्रवाह अलिकति प्रत्यक्ष देखिन्छ । विशेषतः अन्तिम संवादले पाठकलाई आफैँ अर्थ निर्माण गर्ने केही बढी अवकाश दिएको भए व्यञ्जना अझ सघन बन्न सक्थ्यो । त्यसैगरी भीडको मनोवैज्ञानिक परिवर्तन अत्यन्त छिटो सम्पन्न भएको अनुभूति पनि कतिपय पाठकलाई हुन सक्छ । यद्यपि लघुकथाको सीमित आयामभित्र यस्तो संक्षिप्तता स्वाभाविक मान्न सकिन्छ ।
समग्रमा ‘राँको’ मानवीय साहस, सहिष्णुता र सामाजिक सद्भावको उज्यालो सन्देश बोकेको सफल लघुकथा हो । यसको प्रतीकात्मक शीर्षक, आकस्मिक आरम्भ, सघन द्वन्द्व, दृश्यात्मक उत्कर्ष, मितव्ययी भाषा र करूणामिश्रित प्रभावशाली अन्त्यले यसलाई स्मरणीय बनाएका छन् । निभेको राँकोसँगै पाठकको मनमा भने एउटा अर्को उज्यालो बलिरहन्छ– त्यो हो, धर्मभन्दा माथि मानवता, प्रतिशोधभन्दा माथि प्रेम, र हिंसाभन्दा माथि जीवनप्रतिको अटुट आस्था ।
स्रोत–लघुकथा– राँको
– रोजिना धमला
“आक्रमण गर… एउटा पनि नबचोस् !”
यस्तो चिच्याहटले गल्ली थर्कियो । रमेशको सलाई समातेको हात काँप्यो । छिमेकी रहमान काकाको घरअगाडि बञ्चरो, लाठी र पेट्रोलका बोतल बोकेको भीड उर्लिरहेको थियो । तिनै रहमान काका, जसले बाल्यकालमा हरेक दसैँ र ईदमा उसलाई आफ्नै छोरासरह अँगालेर मिठाई खुवाउँथे ।
त्यसैबेला अस्पतालबाट आमाको भिडियो कल आयो । कमजोर स्वर सुनियो, “बाबु, अरूको आगो निभाउनु नै मानिसको धर्म हो ।“
स्क्रिन अँध्यारो भयो ।
रमेश एकै सासमा भीड चिर्दै रहमानको ढोकाअघि पुग्यो । उसले पेट्रोल आफ्नै शरीरमा खन्यायो र हात फैलाउँदै गर्जियो, “पहिले मलाई जलाऊ, अनि मात्र यो घर छुनू !”
भीड एकाएक स्तब्ध भयो । बलेको राँको बोकेर अघि बढेको अशोकले रमेशको पेट्रोलले भिजेको शरीर देख्यो । उसको हात थर्थरायो । क्षणभरमै राँको भुइँमा खसेर निभ्यो । बञ्चराहरू झुके । रहमान काका ढोका खोलेर बाहिर निस्किए । केहीबेरअघिसम्म घृणाले बलेका आँखाहरूमा आँसु टिलपिलाए ।
रमेश घर फर्कियो । मोबाइल अझै हातमै थियो । अस्पतालबाट आएको अन्तिम सन्देश देखियो–
“तपाईंकी आमालाई बचाउन सकिएन ।”
रमेशले मोबाइल छातीमा टाँस्यो र सुस्केरा हाल्यो– “आमालाई अन्तिम साथ त दिन सकिनँ; तर उहाँको वचन जोगाएर सिङ्गो बस्ती जल्नबाट बचाएँ ।”
उत्तरकथा– खरानी
– नन्दलाल आचार्य
“रहमान काका पक्राउ परेछन् !’’
बिहानै गाउँभरि यो खबर आगोझैँ फैलियो । जसको घर जोगाउन रमेश आफ्नै शरीरमा पेट्रोल खन्याएर उभिएको थियो, उही रहमानलाई दङ्गा भड्काएको अभियोगमा प्रहरीले हतकडी लगाउँदै थियो । भीड फेरि चोकमा जम्मा भयो । कसैले बोलेन ।
रमेश दौडिँदै प्रहरीको गाडीसम्म पुग्यो । रहमान काकाले भिजेका आँखाले एउटा सानो पोको उसको हातमा थमाइदिए ।
“यो तिम्री आमाले मलाई अन्तिमपटक दिनुभएको थियो,” उनले बिस्तारै भने ।
पोकोभित्र जलेको राँकोको खरानी र एउटा चिठी थियो ।
रमेशले काँप्दै पढ्यो–
“घृणाको आगो निभेपछि बाँकी रहने यही खरानी खेतमा छरिदिनू । त्यहीँबाट फेरि मानिस उम्रन्छ।”
उसले निःशब्द भएर चोकको माटोमा खरानी छरिदियो । सिरसिरे हावाले त्यो खरानी भीडका खुट्टासम्म पुर्यायो । क्षणभरअघि आरोपले तातेका अनुहारहरू एकाएक लाजले झुके । प्रहरी निरीक्षकले पनि हतकडी फुकालिदिए ।
आगोले घर जलाउन सकेन; खरानीले मानिसभित्रको घृणा नै गाडिदियो ।
२. लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'अमरदीप' लघुकथाको सटीक विमर्श
हरि आचार्यको ‘अमरदीप’ आकारमा लघु भए पनि अर्थविस्तारमा विशाल लघुकथा हो । यसले मृत्यु, मातृत्व, त्याग र मानवीय सहअस्तित्वलाई पौराणिक कल्पनासँग जोडेर उच्च मानवीय मूल्यको कलात्मक व्यञ्जना गरेको छ । शीर्षक ‘अमरदीप’ स्वयंमा गहन प्रतीक हो । यहाँ दीप कुनै भौतिक ज्योति होइन; आफ्नो अस्तित्व जलाएर अरूको जीवन उज्यालो बनाउने मानवताको शाश्वत प्रकाश हो । यही प्रतीकले सम्पूर्ण कथालाई भावनात्मक र दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेको छ ।
लघुकथाको पहिलो वाक्य– “यमराजले एउटा आत्मालाई तुरून्त दरबारमा उपस्थित गराउन आदेश दिए ।” ले पाठकलाई कुनै भूमिका नबाँधी रहस्य, कौतूहल र प्रतीक्षाको संसारमा प्रवेश गराउँछ । आरम्भदेखि नै यथार्थभन्दा परको परिवेश निर्माण गरिए पनि कथाको मूल संवेदना भने पृथ्वीकै मानवीय पीडासँग गाँसिएको छ । यमलोकको विराट दृश्य र आमाछोराको आत्मीय मिलनबीचको विरोधाभासले कथाको भावगहनता अझ सशक्त बनेको छ ।
लघुकथाको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष पात्रहरूको मूल्यगत उचाइ हो । रमेश नायकका रुपमा होइन, मानवताको मौन साधकका रुपमा उभिन्छ । ऊ मृत्युबाट भयभीत छैन; बरू आफ्नो बलिदानलाई मानवताको स्वाभाविक कर्तव्य ठान्छ । अर्कोतर्फ, आमा केवल जन्मदात्री होइनन्; उनी करूणा, क्षमा र सहअस्तित्वकी नैतिक गुरू हुन् । मृत्युशय्याबाट दिएको मानवताको शिक्षा छोराको जीवनमा कर्म बनेर प्रकट हुन्छ । यही कारण कथाले मातृत्वलाई जैविक सम्बन्धभन्दा माथि नैतिक सभ्यताको स्रोतका रुपमा प्रतिष्ठित गरेको छ ।
चित्रगुप्त र यमराजको प्रयोगले कथालाई मिथकीय आयाम दिएको छ । यद्यपि उनीहरू केवल पौराणिक पात्र बनेर सीमित छैनन्; उनीहरू न्याय, विवेक र मानवीय मूल्यका प्रतीकका रुपमा रुपान्तरित भएका छन् । विशेषतः “धर्मका नाममा आगो लगाउनेहरू धेरै हुन्छन्, तर आफ्नै शरीर जलाएर मानवता जोगाउने आत्मा दुर्लभ हुन्छन् ।” भन्ने यमराजको अभिव्यक्तिले कथाको वैचारिक केन्द्र उद्घाटित गर्छ । यसले धर्मको बाह्य आवरणभन्दा माथि मानवताको सार्वभौम धर्मलाई प्रतिष्ठा दिएको छ ।
कथाको उत्कर्ष अत्यन्त दृश्यात्मक छ । आमा र छोराले हात समातेर उज्यालोतर्फ अघि बढ्दा जलेका घाउहरू उज्यालो फूलमा परिणत हुनु अत्यन्त सुन्दर प्रतीकात्मक बिम्ब हो । यस दृश्यले पीडालाई पराजय होइन, महिमामा रुपान्तरण गरेको छ । यही बिम्बले करूण रसलाई शान्त र उदात्त भावमा उकास्दै कथालाई स्मरणीय बनाएको छ । अन्तिम वाक्य– “यमराजले मृत्युको हिसाब गर्न बोलाएका थिए; उनले त अमरत्वको पुरस्कार सुनाए ।” ले शीर्षक, कथ्य र भावलाई एउटै बिन्दुमा गाँसेर प्रभावकारी प्रतिध्वनि सिर्जना गरेको छ । यही अन्त्य लघुकथाको सबैभन्दा ठूलो कलात्मक उपलब्धि हो ।
यद्यपि सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टिले हेर्दा केही पक्ष अझ परिष्कृत हुन सक्थे । यमराजको निर्णय अपेक्षाकृत छिटो आएको अनुभूति हुन्छ । यदि मौनता, अन्तद्र्वन्द्व वा न्यायिक तनावलाई एक झिनो तह थपिएको भए उत्कर्ष अझ स्वाभाविक र प्रभावशाली बन्ने सम्भावना थियो । त्यस्तै, कथाको नैतिक सन्देश केही स्थानमा प्रत्यक्ष सुनिन्छ; व्यञ्जनात्मकता अझ प्रगाढ भएको भए पाठकीय सहभागिता थप सशक्त बन्ने थियो ।
समग्रमा ‘अमरदीप’ मिथकीय संरचनाभित्र आधुनिक मानवताको उज्यालो खोज्ने सफल लघुकथा हो । यसको प्रतीकात्मक शीर्षक, रहस्यमय आरम्भ, करूणामय संवेदना, मिथकीय बिम्बयोजना, दृश्यात्मक उत्कर्ष र प्रतिध्वनित अन्त्यले यसलाई विशिष्ट बनाएका छन् । यो लघुकथा पढिसकेपछि पाठकले बुझ्छ– शरीर जल्दा मानिस मर्न सक्छ, तर मानवता बँचाउने त्याग कहिल्यै निभ्दैन; त्यो युगौँसम्म अमरदीप बनेर बलिरहन्छ ।
स्रोत–लघुकथा– अमरदीप
– हरि आचार्य
“यमराजले एउटा आत्मालाई तुरून्त दरबारमा उपस्थित गराउन आदेश दिए ।”
यमलोकको विशाल द्वारमा पुगेकी आमाले अगाडि डढेको शरीर लिएर उभिएको युवक देख्नेबित्तिकै चिच्याइन्, “रमेश !”
छोराले झुकेर आमाको चरण छोयो । आमाका आँसु उसका जलेका काँधमा झरे ।
“मेरो वचन मान्न खोज्दा तैँले आफ्नो जीवन नै किन जलाइस्, बाबु ?”
रमेश शान्त स्वरमा मुस्कुरायो, “आमा, तपाईंले सिकाउनुभएको धर्म मानिस बचाउनु थियो । अली दाजुको घरसँगै एउटा बस्ती बचेपछि मेरो जीवन व्यर्थ कसरी हुन्थ्यो ?“
त्यत्तिकैमा चित्रगुप्तले यमराजअघि लेखाजोखा खोले ।
“प्रभु ! साम्प्रदायिक हिंसाले बस्ती डढ्न लाग्दा यसले आफ्नै शरीरलाई आगोको ढाल बनायो । आमाले मृत्युशय्याबाट पनि बदला होइन, मानवताको बाटो रोज्न आदेश दिएकी थिइन् ।”
दरबारभरि मौनता छायो । यमराज सिंहासनबाट उठे । उनका गम्भीर आँखामा करूणाको उज्यालो झल्कियो ।
“धर्मका नाममा आगो लगाउनेहरू धेरै हुन्छन्,” उनले गम्भीर स्वरमा भने, “तर आफ्नै शरीर जलाएर मानवता जोगाउने आत्मा दुर्लभ हुन्छन् ।”
उनले दूतहरूलाई आदेश दिए, “यी आमाछोरालाई साधारण स्वर्गमा होइन, अमरलोकमा सम्मानपूर्वक पुर्याओ । यिनको ज्योति पृथ्वीमा सद्भाव बनेर बलिरहोस् ।”
दूतहरूले श्रद्धाले शिर झुकाए । आमा र छोराले हात समाते । उज्यालोतर्फ अघि बढ्दै गर्दा उनीहरूका जलेका घाउहरू एकाएक उज्यालो फूलमा परिणत भए ।
यमराजले मृत्युको हिसाब गर्न बोलाएका थिए; उनले त अमरत्वको पुरस्कार सुनाए ।
उत्तरकथा– उज्यालोको साक्षी
– नन्दलाल आचार्य
“अमरलोकको पहिलो दियो एकाएक निभ्यो ।”
दूतहरू अत्तालिँदै यमराजसमक्ष पुगे । अमरदीप निभ्नु कहिल्यै शुभ मानिँदैनथ्यो । यमराजले आँखा चिम्लिए । क्षणभरमै पृथ्वीको एउटा गाउँ उज्यालो भएर देखापर्यो ।
त्यही बस्तीको चोकमा अली दाजुले रमेशको सम्झनामा सानो दियो बालिरहेका थिए । वरिपरि मन्दिरका पुजारी, मस्जिदका इमाम, चर्चका पादरी र गुम्बाका भिक्षु एउटै घेरामा उभिएर मौन प्रार्थना गरिरहेका थिए । एकपछि अर्को बालबालिकाले आफ्ना दियाहरू त्यही एउटै ज्योतिबाट बाल्दै सडकभरि उज्यालो फैलाए । घृणाले कहिल्यै नटेकेका ती हातहरू पहिलोपटक एकअर्कामा गाँसिए ।
यमराज मुस्कुराए । “दियो निभेको होइन,” उनले बिस्तारै भने, “यसको उज्यालो पृथ्वीमा पुगेको रहेछ ।”
त्यसैक्षण अमरलोकको निभेको दीप फेरि आफैँ प्रज्वलित भयो । त्यसको उज्यालो पहिलेभन्दा झन् निर्मल र विशाल थियो ।
चित्रगुप्तले आफ्नो अभिलेख बन्द गर्दै लेखे– “आजदेखि रमेश एउटा आत्मा होइन, एउटा परम्परा भयो ।”
अमरलोकले एउटा दियो गुमाएको थियो; पृथ्वीले हजारौँ उज्याला हात पाएको थियो ।
३. लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'धर्म' लघुकथाको सटीक विमर्श
समर भण्डारीको ‘धर्म’ आकारमा सानो तर विचारमा विशाल लघुकथा हो । यसले धर्म, मानवता र सहअस्तित्वको सम्बन्धलाई उपदेशात्मक घोषणाभन्दा प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिमार्फत उद्घाटित गर्ने प्रयास गरेको छ । कथाको शीर्षक ‘धर्म’ अत्यन्त सामान्य शब्द भए पनि कथाभित्र प्रवेश गरेपछि यसको अर्थ परम्परागत धार्मिक आस्थाबाट माथि उठेर मानवीय विवेकको पर्याय बन्छ । यही अर्थविस्तार नै लघुकथाको प्रमुख सौन्दर्य हो ।
कथाको आरम्भ दङ्गापछिको उदास बिहानबाट हुन्छ । लेखकले हिंसाको दृश्यलाई विस्तृत वर्णन नगरी केही संकेतहरू– जलिरहेका घर, भागदौड, क्रन्दन र किशोरको मृत्यु आदि मार्फत सम्पूर्ण त्रासदीलाई पाठकको मानसपटलमा उभ्याएका छन् । यो मितव्ययी चित्रण लघुकथाको आवश्यक घनत्वसँग मेल खान्छ । सलिम र हरिदासको भेट कुनै संयोग मात्र होइन; दुई धर्मका प्रतिनिधि पात्रबीच मानवताको साझा खोज प्रारम्भ हुने बिन्दु हो ।
कथाको सबैभन्दा प्रभावकारी पक्ष यसको प्रतीकयोजना हो । वरको हाँगामा बसेका रङ्गीचङ्गी चराहरू स्वतन्त्र सहअस्तित्वका प्रतीक हुन् । उनीहरू आकाश बाँड्दैनन्, धर्मको सीमारेखा कोर्दैनन्, ईश्वरको जात सोध्दैनन् । यसरी प्रकृतिलाई नैतिक गुरूका रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ । चराको स्वभाविक व्यवहारले मानिसको अस्वभाविक हिंसालाई अझ तीव्र रुपमा उजागर गर्छ । यही विरोधाभासले कथामा गहिरो व्यञ्जना सिर्जना गरेको छ ।
ऐनाको प्रतीक झन् अर्थगर्भी बनेर आएको छ । सलिमले देखाएको ऐनाले अनुहार मात्र होइन, आत्मबोधको सम्भावना पनि देखाउँछ । “अरूको अनुहारमा पाप देख्न थाल्छ, तब ईश्वर मानिसकै विवेकभित्र मर्न थाल्छ ।” भन्ने कथन लघुकथाको वैचारिक केन्द्र हो । यसले धर्मको बाह्य प्रदर्शनभन्दा आत्मशुद्धिको आवश्यकता औँल्याउँछ । यहाँ ऐना आत्मालोचनाको रुपक बनेको छ, जसले कथालाई दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेको छ ।
हरिदासले ऐनामा दुईवटा अनुहार र एउटै रातो रगत देख्नु कथाको सबैभन्दा सशक्त दृश्यात्मक क्षण हो । यस दृश्यले सम्पूर्ण मानवजातिको समान अस्तित्वलाई एकै झट्कामा उद्घाटित गर्छ । लेखकले कुनै तर्क प्रस्तुत गर्दैनन्; एउटा सरल दृश्यले नै सबै विभाजनलाई निरर्थक बनाइदिन्छ । यही दृश्यात्मकता र अर्थगर्भित सरलता लघुकथाको कलात्मक उपलब्धि हो ।
अन्त्यमा चराको चञ्चलतासँगै पात खस्नु सामान्य प्राकृतिक घटना मात्र होइन, चेतनाको प्रतीकात्मक झट्का हो । त्यससँगै आएको निष्कर्षले मानवताको पक्षमा दृढ अडान लिन्छ । यद्यपि यही अन्तिम अनुच्छेदमा लेखकको वैचारिक उपस्थिति अलि प्रत्यक्ष भएको अनुभूति हुन्छ । यदि पात खस्ने दृश्यमै अन्त्य गराएर अर्थ निर्माणको जिम्मा पाठकलाई बढी दिइएको भए व्यञ्जना अझ गहिरो र प्रतिध्वनिमय बन्न सक्थ्यो । लघुकथाको शक्ति धेरैजसो अव्यक्त अर्थमा निहित हुने भएकाले यस्तो सूक्ष्मता यसको प्रभावलाई अझ उचाइमा पुर्याउने थियो ।
भाषा सरल, प्रवाहमय र सहज छ । संवादहरू स्वाभाविक छन् र पात्रको विचारलाई बोझिलो नबनाई अघि बढाउँछन् । यद्यपि केही संवादमा दार्शनिक व्याख्या अलि लामो भएकाले पात्रभन्दा लेखक स्वयं बोलिरहेको आभास क्षणिक रुपमा उत्पन्न हुन्छ । यसलाई अझ संक्षिप्त र व्यञ्जनात्मक बनाइएको भए कलात्मक कसावट थप सुदृढ हुने थियो ।
समग्रमा ‘धर्म’ सहिष्णुता, आत्मचिन्तन र मानवीय एकताको पक्षमा लेखिएको अर्थपूर्ण लघुकथा हो । यसको प्रतीकात्मक शीर्षक, दङ्गापछिको मार्मिक परिवेश, चराचुरूङ्गी र ऐनाजस्ता जीवन्त बिम्ब, मितव्ययी संरचना तथा मानवताको साझा रगतलाई उद्घाटित गर्ने दृश्यले यसलाई स्मरणीय बनाएका छन् । यसले धर्मको वास्तविक सार बाहिरी आडम्बरमा होइन, आफ्नै विवेकको ऐनामा मानवताको अनुहार चिन्न सक्ने क्षमतामा रहेको सशक्त सन्देश कलात्मक रुपमा सम्प्रेषण गरेको छ ।
स्रोत–लघुकथा– धर्म
– समर भण्डारी
एक बिहानै पुरानो चौतारोमा सलिम र हरिदासको भेट भयो । तीन बिस नाघेका दुवै चिन्तित देखिन्थे । हिजो मात्रै बजारमा धर्मको नाममा दङ्गा भड्किएको थियो । गोली लागेर पन्ध्र वर्षीय एक बालकले ज्यान गुमाएको थियो । जलिरहेका घरहरू, भागदौड र मानिसहरूको क्रन्दनले दुवैको मन अशान्त थियो ।
“हेर सलिम भाइ ! हेर्दाहेर्दै मानिसहरू कति क्रूर भए । धर्मको रक्षा गर्ने भन्दै एउटा मानिसले अर्को मानिसको रगत बगाइरहेको छ ।” हरिदासले लामो सास फेर्दै भने ।
वरको हाँगामा सँगै बसेका रङ्गीचङ्गी चरातर्फ देखाउँदै सलिमले भन्यो, “हरिदास दाइ ! यी चराहरूलाई हेर्नुस् त । यिनीहरूले कहिल्यै ’मेरो आकाश ठूलो कि तेरो’ भनेर झगडा गरेका देख्नुभएको छ ? यिनीहरूले कहिल्यै ईश्वरको जात सोधेका छन् ?”
हरिदास केही बोलेनन् ।
सलिमले एउटा सानो ऐना देखाउँदै भन्यो, “धर्मले त मानवलाई ईश्वरसँग जोड्नुपर्ने हो, तर मानिसले धर्मलाई आफ्नै अहङ्कार र घृणाको हतियार बनायो । जब मानिसले ऐनामा ईश्वर खोज्न छाडेर अरूको अनुहारमा पाप देख्न थाल्छ, तब ईश्वर मन्दिर वा मस्जिदमा होइन, मानिसकै विवेकभित्र मर्न थाल्छ ।”
हरिदासले ऐनामा हेरे । त्यहाँ त केवल दुईवटा अनुहार थिए– एउटा मुस्लिमको, अर्को हिन्दुको । दुवैका आँखामा समान पीडा थियो । दुवैका नसामा एउटै रातो रगत बगिरहेको थियो ।
चराको चञ्चलताले वरको एउटा पात खस्यो । धर्मका नाममा लड्नेहरूले बिर्सिएको एउटै सत्य त्यहीँ घुमिरहेको थियो– ईश्वरलाई बचाउने नाममा मानिसहरूले वास्तवमा ईश्वरकै सबैभन्दा सुन्दर सृष्टि विनाश गरिरहेका छन् ।
उत्तरकथा– बीउ
– नन्दलाल आचार्य
“ऐना एकाएक चर्किएर दुई टुक्रा भयो ।”
सलिम र हरिदास झस्किए । माथिबाट खसेको एउटा ढुङ्गाले ऐना फुटाएको रहेछ । दुवैले वरिपरि हेरे । चौतारोको छेउमा उभिएको किशोर डरले काँपिरहेको थियो । त्यही बालक दङ्गामा मारिएको पन्ध्र वर्षीय छोरोको साथी थियो ।
उसले रूँदै भन्यो, “ढुङ्गा हान्न त म दङ्गामा सिकेको हुँ… तर आज फुटेको ऐनाभित्र आफ्नै अनुहार चिरेको देखें ।”
हरिदास निःशब्द भए । सलिमले फुटेको ऐनाको एउटा टुक्रा उठाएर बालकको हातमा राखिदियो ।
“यसलाई फाल्नू होइन,” उनले मृदु स्वरमा भने, “हरेक चोटि रिस उठे आफ्नै अनुहार हेर्नू ।”
बालकले ऐनाको टुक्रा छातीमा च्याप्यो । त्यत्तिकैमा वरको रूखबाट एउटा पाकेको बर झर्यो । उसले त्यसको बीउ मुठ्ठीमा राख्दै चौतारोको छेउमा सानो खाल्डो खन्यो ।
“यो रूख ठूलो भएपछि,” ऊ बिस्तारै बोल्यो, “यसको छहारीमा कसैको धर्म सोधिने छैन ।”
सलिम र हरिदासले मौन भएर माटो पुरिदिए । माथि चराहरू फेरि एउटै हाँगामा गाउन थाले ।
दङ्गाले एउटा बालक खोसेको थियो; पश्चात्तापले हजारौँ मन अट्ने छहारी रोपिदियो ।
********
जीवित राख्नका लागि तपाईंको
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।
No comments:
Post a Comment