लेख (अङ्क ३८ मा प्रकाशित)

---आस्था आशिष---

समयसँगै साहित्यका माध्यम र पाठकको रुचि पनि बदलिँदै जान्छ । कुनै समय साहित्य पढ्नका लागि पुस्तक, पत्रपत्रिका वा साहित्यिक गोष्ठी नै प्रमुख माध्यम थिए । अहिले हातमा रहेको मोबाइल नै पुस्तकालय, पत्रिका र साहित्यिक मञ्च बन्न पुगेको छ। सामाजिक सञ्जालले मानिसको संवाद गर्ने शैली मात्र बदलेको छैन, साहित्य सिर्जना, प्रकाशन, पठन र प्रतिक्रियाको स्वरूपसमेत बदलिदिएको छ । यस परिवर्तनबाट नेपाली लघुकथा पनि अछुतो छैन ।

आकारमा छोटो, कथ्यमा सघन र प्रभावमा गहिरो हुने भएकाले लघुकथा सामाजिक सञ्जालका लागि स्वाभाविक रूपमा अनुकूल विधा बनेको छ। मोबाइलको सानो स्क्रिनमा केही मिनेटमै पढ्न सकिने लघुकथाले पाठकलाई छोटो समयमा एउटा संसारभित्र पुर्‍याउँछ । कथा पढिसकेपछि पाठकले त्यसलाई मनन गर्न सक्छ, प्रतिक्रिया दिन सक्छ र चाह्यो भने तत्कालै अरू पाठकसम्म पुर्‍याउन सक्छ । यही सहजताले सामाजिक सञ्जालमा लघुकथाको उपस्थिति दिनप्रतिदिन बढाइरहेको छ ।

तर प्रश्न यति मात्र होइन—सामाजिक सञ्जालले लघुकथालाई अवसर दिएको हो कि चुनौती पनि थपेको हो ? यसको उत्तर एउटै शब्दमा दिन सकिँदैन । सामाजिक सञ्जाल लघुकथाका लागि ठूलो अवसर हो, तर त्यसको विवेकपूर्ण प्रयोग हुन सकेन भने त्यही अवसर चुनौतीमा परिणत हुन सक्छ ।

साहित्यको बदलिँदो चौतारी

पहिले गाउँको चौतारी, चिया पसल वा साहित्यिक गोष्ठीमा मानिसहरू भेला भएर कथा, कविता र साहित्यका विषयमा छलफल गर्थे । अहिले त्यही संवादको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालमा सरेको छ । भौगोलिक दूरीले साहित्यिक संवादलाई रोक्न सक्ने अवस्था धेरै हदसम्म घटेको छ ।

काठमाडौँमा बसेर लेखिएको लघुकथा झापाको पाठकले पढ्न सक्छ । पोखरामा बसेको सर्जकको रचना दाङ, सुर्खेत वा धनगढीका पाठकसम्म पुग्न सक्छ । नेपालबाहिर रहेका नेपालीले पनि त्यही रचना पढेर प्रतिक्रिया दिन सक्छन् । यसरी सामाजिक सञ्जालले नेपाली साहित्यका लागि एउटा यस्तो साझा चौतारी निर्माण गरेको छ, जहाँ भूगोलको सीमाभन्दा सिर्जनाको सम्बन्ध महङ्खवपूर्ण हुन थालेको छ ।

यसको एउटा सुन्दर पक्ष के हो भने साहित्यको केन्द्र केही निश्चित ठाउँमा मात्र सीमित रहनुपरेको छैन । गाउँमा बसेर लेख्ने सर्जकले पनि आफ्ना रचना सार्वजनिक गर्न सक्छ । विदेशमा श्रम गरिरहेको नेपालीले पनि आफ्नो अनुभूति लघुकथामा उतारेर आफ्नै समाजसँग संवाद गर्न सक्छ । यसले साहित्यमा नयाँ आवाजको प्रवेशलाई सहज बनाएको छ ।

नयाँ सर्जकका लागि ठूलो अवसर

सामाजिक सञ्जालको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नयाँ सर्जकका लागि खुलेको ढोका हो । कुनै समय साहित्यिक क्षेत्रमा प्रवेश गर्न पत्रिका, सम्पादक वा साहित्यिक संस्थासम्म पुग्नुपर्ने अवस्था थियो । रचना छापिने वा नछापिने कुरा सम्पादकीय छनोटमा निर्भर हुन्थ्यो । त्यो प्रक्रिया आज पनि आवश्यक छ, तर सामाजिक सञ्जालले लेखकलाई आफ्नो सिर्जना सार्वजनिक गर्ने अर्को बाटो दिएको छ ।

आज कुनै किशोर वा युवा आफ्नो वरिपरिका घटना र अनुभूतिबाट एउटा लघुकथा लेखेर सामाजिक सञ्जालमा राख्न सक्छ । उसले तुरुन्तै पाठकको प्रतिक्रिया पाउन सक्छ । कसैले राम्रो पक्ष देखाइदिन सक्छ, कसैले कमजोरी औँल्याउन सक्छ । यही अभ्यासले लेखनप्रतिको आत्मविश्वास बढाउन सक्छ ।

तर यहाँ एउटा कुरा महवपूर्ण छ—पहिलो रचना प्रकाशित हुनु र लेखक स्थापित हुनु एउटै कुरा होइन । सामाजिक सञ्जालले अवसर दिन्छ, तर लेखक बन्न निरन्तर अध्ययन, अभ्यास र आत्मसम्पादन आवश्यक हुन्छ ।

नेपालको माटो र सामाजिक सञ्जालका कथा

नेपाली लघुकथाका लागि हाम्रो आफ्नै समाज विषयको विशाल भण्डार हो । सामाजिक सञ्जालले ती विषयलाई अभिव्यक्त गर्ने माध्यम मात्र थपिदिएको छ ।

नेपालको एउटा गाउँमा वृद्ध आमाबुबा बसिरहेका छन् । छोरा वैदेशिक रोजगारीका लागि कतार गएको छ । छोरी काठमाडौँमा पढ्दैछे । परिवारको सम्पर्क मोबाइलमा भइरहेको छ । चाडपर्वमा भिडियो कल हुन्छ, फोटो आदानप्रदान हुन्छ, तर एउटै घरमा बसेर सँगै खाना खाने समय छैन ।

“बाबा, दशैँमा आउनुहुन्छ ?” 

मोबाइलको अर्को छेउबाट छोराले भन्यो, 

“यसपालि पनि बिदा मिलेन बाबु ।”

छोराले फोन काट्यो । आमाले सोधिन्, “के भन्यो ?”

बाबुले मोबाइल बन्द गर्दै भने, “दशैँमा उसको पैसा आउँछ रे !”

यस्तो सानो कथांशमा नेपाली समाजको एउटा ठूलो यथार्थ अट्न सक्छ । वैदेशिक रोजगारीले घरमा पैसा ल्याएको छ, तर सँगै दूरी पनि ल्याएको छ । सामाजिक सञ्जालले त्यो दूरीलाई केही हदसम्म घटाएको छ, तर स्क्रिनले सधैँ मानवीय उपस्थितिको ठाउँ लिन सक्दैन ।

यस्तै गाउँबाट सहरतर्फको बसाइँसराइ पनि हाम्रो महङ्खवपूर्ण कथ्य हो । गाउँका घरहरू खाली हुँदैछन्, खेतबारी बाँझिँदैछन् र युवा पुस्ता अवसरको खोजीमा सहर वा विदेशतिर लागिरहेको छ ।

“छोरा, गाउँको घर के गर्ने ?”

आमाको प्रश्नमा छोराले काठमाडौँको व्यस्त सडकतिर हेर्दै भन्यो,
“आमा, त्यहाँ बस्ने को नै छ र ?”

आमाले केही भनिनन् । उनले घरको आँगनमा उम्रिएको तुलसीलाई हेर्दै मोबाइलको फोन काटिन् ।

यी कथाहरू कुनै कल्पना मात्र होइनन्‌; हाम्रो समाजमा देखिएका अनुभवबाट जन्मिन सक्ने कथाहरू हुन् । यही यथार्थलाई नयाँ पुस्ताले सामाजिक सञ्जालमार्फत पाठकसम्म पुर्‍याइरहेको छ ।

पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद

छापा पत्रिकामा रचना प्रकाशित भएपछि पाठकको प्रतिक्रिया लेखकसम्म पुग्न समय लाग्थ्यो । अहिले सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया तत्काल आउँछ। लेखकले पाठकको रुचि बुझ्न सक्छ । पाठकले लेखकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न सक्छ ।

यो साहित्यका लागि सकारात्मक परिवर्तन हो । लेखक र पाठकबीच दूरी घट्दा साहित्य एकतर्फी अभिव्यक्ति नभई संवादको माध्यम बन्न सक्छ ।

तर तत्काल प्रतिक्रिया पाउने सुविधासँगै एउटा खतरा पनि छ । लेखकले आफ्नो रचनाको साहित्यिक मूल्यभन्दा लाइक, कमेन्ट र सेयरको संख्या हेर्न थाल्न सक्छ । धेरै लाइक आएको रचना राम्रो, कम लाइक आएको रचना कमजोर भन्ने निष्कर्ष साहित्यका लागि उचित हुँदैन ।

कहिलेकाहीँ गम्भीर र संवेदनशील विषयमा लेखिएको रचनाभन्दा हल्का वा भावनात्मक सामग्री धेरै लोकप्रिय हुन सक्छ । लोकप्रियता र साहित्यिक गुणस्तर एउटै कुरा होइनन् । लेखकले यो अन्तर बुझ्न जरुरी छ ।

छोटो लेखनको मोह र लघुकथाको चुनौती

सामाजिक सञ्जालमा छोटो सामग्री बढी पढिने भएकाले लघुकथाको आकर्षण बढेको छ । तर छोटो हुनु मात्र लघुकथाको पर्याप्त गुण होइन ।

लघुकथामा कथ्य हुनुपर्छ, पात्र हुनुपर्छ, परिस्थिति वा द्वन्द्व हुनुपर्छ र अन्ततः पाठकको मनमा प्रभाव छोड्ने क्षमता हुनुपर्छ । केवल कुनै घटना लेखेर त्यसलाई लघुकथा नाम दिनु पर्याप्त हुँदैन ।

उदाहरणका लागि—

“छोराले वृद्ध बाबुलाई वृद्धाश्रम पुर्‍यायो । केही दिनपछि बाबुले छोरालाई फोन गरेर भने, ‘बाबु, तिमीलाई भेट्न मन लाग्यो ।’ छोराले जवाफ दियो, ‘बाबा, अहिले व्यस्त छु ।’”

यो एउटा घटनाको आधार हो । तर यसलाई साहित्यिक लघुकथा बनाउन पात्रको मनोविज्ञान, परिवेश, द्वन्द्व र अन्त्यको प्रभाव अझ सशक्त हुन आवश्यक हुन्छ । सामाजिक सञ्जालमा तुरुन्त पोस्ट गर्ने हतारले यस्तो तयारीलाई कहिलेकाहीँ कमजोर बनाउन सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालले दिएको गति स्वीकार गर्दै पनि लेखनमा धैर्य आवश्यक छ ।

सामाजिक सञ्जाल : अवसरस“गै जिम्मेवारी

सामाजिक सञ्जालमा लेख्नु भनेको आफ्नो सिर्जनालाई सार्वजनिक गर्नु हो । सार्वजनिक भएपछि त्यसप्रति लेखकको जिम्मेवारी पनि हुन्छ । गलत सूचना, घृणा, पूर्वाग्रह वा कसैको निजी जीवनलाई अनावश्यक रूपमा कथाको विषय बनाउने कुरामा लेखक सचेत हुनुपर्छ ।

साहित्यले समाजका कमजोरी देखाउन सक्छ, तर त्यसो गर्दा मानवीय संवेदना र जिम्मेवारी गुमाउनु हुँदैन । वास्तविक घटनाबाट प्रेरित भएर लेख्दा पात्रको सम्मान र गोपनीयताको ख्याल गर्नुपर्छ ।

विशेषगरी नयाँ पुस्ताले सामाजिक सञ्जालमा लेख्दा ‘तुरुन्तै चर्चित हुने’ भन्दा ‘दीर्घकालसम्म सम्झन सकिने’ रचना सिर्जना गर्ने लक्ष्य राख्नु आवश्यक छ ।

मौलिकता : सबैभन्दा ठूलो प्रश्न

डिजिटल संसारमा अर्को गम्भीर चुनौती मौलिकताको हो । आज संसारका असंख्य रचना केही क्षणमै हाम्रो पहुँचमा आउँछन् । यसले अध्ययन र प्रेरणाको अवसर बढाएको छ । तर अरूको रचनाको प्रभावबाट आफूलाई अलग राखेर आफ्नै आवाज निर्माण गर्नु चुनौतीपूर्ण पनि बनेको छ ।

कसैको कथानक, पात्र वा विचारलाई सामान्य परिवर्तन गरेर आफ्नो नाममा प्रकाशित गर्नु साहित्यिक इमानदारी होइन । नयाँ सर्जकले अरूका रचना पढ्नुपर्छ, सिक्नुपर्छ, तर आफ्नो कथा आफ्नै अनुभव र दृष्टिबाट निर्माण गर्नुपर्छ ।

नेपालको गाउँ, सहर, भाषा, संस्कृति, परिवार, श्रम, सङ्घर्ष र सम्बन्धभित्र यति धेरै मौलिक कथा छन् कि हामीले अरूको कथा अनुकरण गर्नुपर्ने आवश्यकता नै छैन ।

AI र नयाँ चुनौती

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् AI पनि लेखनको संसारमा प्रवेश गरिसकेको छ। यसले विचार खोज्न, भाषा मिलाउन, संरचना बनाउन वा लेखन प्रक्रियामा सहयोग गर्न सक्छ । प्रविधिको यो विकासलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु उचित हुँदैन । तर साहित्यमा लेखकको आफ्नै अनुभूति, दृष्टि र सिर्जनात्मकता सबैभन्दा महङ्खवपूर्ण कुरा हो ।

AI ले शब्द मिलाउन सक्छ, तर गाउँको आँगनमा बसेर विदेश गएको छोराको प्रतीक्षा गरिरहेकी आमाको मन त्यही रूपमा भोग्न सक्दैन । लेखकले भोगेको जीवन, देखेको समाज र महसुस गरेको पीडाबाट जन्मिएको संवेदना नै उसको लेखनको वास्तविक शक्ति हो ।

त्यसैले नयाँ प्रविधिलाई सहयोगीका रूपमा प्रयोग गर्न सकिएला, तर सिर्जनाको मूल आत्मा आफ्नै हुनुपर्छ। भविष्यमा ब्क्ष् को प्रयोग बढ्दै जाँदा साहित्यिक मौलिकता र लेखकको सिर्जनात्मक जिम्मेवारीको प्रश्न अझ महत्व पूर्ण बन्नेछ ।

नेपाली भाषाको संरक्षण र विस्तार

सामाजिक सञ्जालले नेपाली भाषालाई विश्वभर रहेका नेपालीसम्म पुर्‍याउने अवसर पनि दिएको छ । विदेशमा रहेका नेपालीका लागि नेपाली साहित्य पढ्नु आफ्नो भाषा र संस्कृतिसँग जोडिइरहने माध्यम हो ।

लघुकथा यसका लागि विशेष प्रभावकारी हुन सक्छ । छोटो भएकाले विदेशमा रहेका व्यस्त पाठकले पनि पढ्न सक्छन् । नेपालको एउटा गाउँको कथा अस्ट्रेलिया, जापान, अमेरिका, खाडी मुलुक वा युरोपमा रहेका नेपालीसम्म पुग्न सक्छ ।

तर नेपाली भाषाको प्रयोगमा पनि सचेत हुन आवश्यक छ । नयाँ शब्द र प्रयोगलाई स्वीकार गर्दै भाषा सरल, स्वाभाविक र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । स्थानीय बोली र सांस्कृतिक शब्दलाई कथाको आवश्यकताअनुसार प्रयोग गर्न सकियो भने लघुकथा अझ जीवन्त बन्न सक्छ ।

अनलाइन साहित्यिक पत्रिकाको भूमिका

सामाजिक सञ्जालमा व्यक्तिगत रूपमा रचना राख्नु एउटा पक्ष हो भने सम्पादित अनलाइन साहित्यिक पत्रिकामा रचना प्रकाशित हुनु अर्को पक्ष । अनलाइन पत्रिकाले सामाजिक सञ्जालको पहुँचलाई साहित्यिक अनुशासनसँग जोड्न सक्छ ।

यही ठाउँमा ‘लघुकथा संसार’ जस्ता अनलाइन मासिकको भूमिका महङ्खवपूर्ण हुन्छ। नयाँ र पुराना सर्जकका रचनालाई स्थान दिने, विषयगत विविधता प्रस्तुत गर्ने, स्तरीय रचनालाई प्राथमिकता दिने र पाठकलाई नियमित साहित्यिक सामग्री उपलब्ध गराउने कामले लघुकथाको विकासमा योगदान पुर्‍याउँछ ।

अनलाइन पत्रिका केवल रचना राख्ने डिजिटल पाना मात्र हुनु हुँदैन । यो सर्जक र पाठकबीचको साहित्यिक चौतारी बन्नुपर्छ । नयाँ लेखकले यहाँबाट प्रोत्साहन पाओस्, अग्रज लेखकसँग संवाद गर्न सकोस् र पाठकले गुणस्तरीय लघुकथा पढ्न पाओस्‌—यही यसको सार्थकता हो ।

चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने समय

सामाजिक सञ्जाललाई दोष दिएर साहित्यको विकास सम्भव छैन । न त सामाजिक सञ्जालमा आएका सबै सामग्रीलाई उत्कृष्ट ठानेर अगाडि बढ्न सकिन्छ । आवश्यक कुरा यसको सही प्रयोग हो ।

लेखकले सामाजिक सञ्जाललाई पाठकसम्म पुग्ने माध्यम बनाउने, तर लेखनको गुणस्तरमा सम्झौता नगर्ने । पाठकले प्रतिक्रिया दिने, तर आलोचना गर्दा पनि सिर्जनात्मक र मर्यादित हुने । सम्पादकले नयाँ प्रतिभालाई अवसर दिने, तर गुणस्तरको मापदण्ड कायम राख्ने । यस्ता अभ्यासले सामाजिक सञ्जाललाई साहित्यको सहयोगी बनाउन सक्छ ।

नयाँ पुस्ताका लागि त यो झन् ठूलो अवसर हो । उनीहरूलाई आफ्ना कथा भन्न कुनै भौगोलिक सीमा छैन । आफ्नो गाउँ, परिवार, समाज र समयलाई आफ्नै दृष्टिले लेखेर विश्वभर रहेका नेपाली पाठकसम्म पुर्‍याउन सक्छन् ।

निष्कर्ष

लघुकथा र सामाजिक सञ्जालको सम्बन्ध आजको नेपाली साहित्यको एउटा महङ्खवपूर्ण पक्ष बनिसकेको छ । सामाजिक सञ्जालले लघुकथालाई व्यापक पाठक दिएको छ, नयाँ सर्जकलाई मञ्च दिएको छ र देश–विदेशमा रहेका नेपालीलाई एउटै साहित्यिक संवादमा जोड्ने अवसर दिएको छ। यो यसको ठूलो उपलब्धि हो ।

तर यसको चुनौती पनि उत्तिकै स्पष्ट छन्‌—हतारमा लेखिने रचना, लोकप्रियताको मोह, विधागत अस्पष्टता, नक्कल, कमजोर सम्पादन र प्रविधिमाथिको अत्यधिक निर्भरता । यी चुनौतीबाट जोगिन लेखक, पाठक, सम्पादक र साहित्यिक संस्थाहरू सबै सचेत हुन आवश्यक छ ।

अन्ततः सामाजिक सञ्जाल आफैँ न राम्रो हो, न नराम्रो । त्यसको मूल्य हामीले कसरी प्रयोग गर्छौं भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । यदि यसलाई सिर्जना, संवाद, अध्ययन र साहित्यिक विस्तारको माध्यम बनायौँ भने सामाजिक सञ्जाल नेपाली लघुकथाका लागि वरदान बन्न सक्छ । यदि केवल लाइक, कमेन्ट र तत्काल चर्चाको माध्यम बनायौँ भने यसले लघुकथाको गहिराइलाई कमजोर बनाउन सक्छ ।

हाम्रो समय तीव्र रूपमा बदलिरहेको छ । त्यो परिवर्तनलाई साहित्यले अभिलेख गर्नुपर्छ । नयाँ पुस्ताले आफ्नै समयको कथा लेख्नुपर्छ—गाउँको सुनसान आँगनदेखि सहरको भीडसम्म, वैदेशिक रोजगारीको पीडादेखि डिजिटल सम्बन्धको दूरीसम्म, नेपाली समाजले भोगिरहेका यथार्थदेखि भोलिका सपनासम्म ।

सानो आकारमा ठूलो संसार समेट्ने लघुकथालाई सामाजिक सञ्जालले ठूलो पाठक संसार दिएको छ । अब हाम्रो जिम्मेवारी त्यो संसारलाई केवल ठूलो होइन, गुणस्तरीय, मौलिक र अर्थपूर्ण बनाउनु हो ।

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।