लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'उद्धार’ लघुकथाको शल्यक्रिया
किरण आचार्यद्वारा रचित ‘उद्धार’ लघुकथा प्राकृतिक विपत्ति, मानवीय संवेदना र पारिवारिक समर्पणको जगमा उभिएको एक मर्मस्पर्शी सिर्जना हो । लघुकथाको सौन्दर्यशास्त्रका मूल आयामहरू– विषयवस्तु, संरचना, चरित्र, परिवेश, कौतूहल र सन्देशका आधारमा यसको सौन्दर्यपरक विश्लेषण निम्नअनुसार छ–
१. विषयवस्तु र कथानकको सघनता–
लघुकथामा हिमताल फुटेर आएको बाढीले सिर्जना गरेको भौतिक विनाश र त्यसभित्र जेलिएको भावनात्मक त्रासदीलाई मुख्य विषय बनाइएको छ । सानो आयतनभित्र सिङ्गो गाउँको शोक र एउटा परिवारको अन्तिम सङ्घर्षलाई अटाउन सक्नु यसको सशक्त पक्ष हो ।
२. संरचना र सङ्क्षिप्तता–
लघुकथाको कथावस्तु अनावश्यक विवरणबिना सरासर मुख्य घटनातर्फ बगेको छ । बाढीको सुरूवात, उद्धार टोलीको परिचालन, हराइरहेका व्यक्तिको सूचना र अन्तिम उद्धारसम्मको क्रमबद्ध र छरितो छ । यसले लघुकथाको सङ्क्षिप्तताको नियमलाई पूर्ण रुपमा पालना गरेको छ ।
३. परिवेश र वातावरणीय प्रभाव–
लेदो, माटो, डुबेको बस्ती र साँझपखको वातावरणले कथामा करूण रस र गम्भीरता भरेको छ । घटित घटना र परिवेशको तालमेलले पाठकको मनमा प्रत्यक्ष दृश्यको अनुभूति गराउँछ ।
४. सस्पेन्स, कौतूहल र उत्कर्ष–
लघुकथाको सौन्दर्य यसको चरम विन्दुमा लुकेको छ । जब उद्धार टोलीले दलदलमा फसेका व्यक्तिलाई तान्दा ’भारी र अजीव महसुस’ गर्छन्, त्यहाँ कौतूहलको उत्कर्ष पुग्छ । अन्त्यमा ती निष्प्राण व्यक्तिका गोडा उनका पत्नी र छोराछोरीले समातिरहेको दृश्य सार्वजनिक हुनु लघुकथाको अप्रत्याशित र भावुक मोड हो ।
५. भाषा, शैली र प्रतीकात्मकता–
लघुकथामा प्रयोग भएका शब्दावली (निमेषभरमै, स्तब्ध, निष्प्राण) सरल तर दृश्यचित्रण गर्न सक्षम छन् । यहाँ ‘उद्धार’ शब्द केवल सरकारी टोलीको भौतिक प्रयासमा सीमित नरहेर, एक अभिभावकले आफ्नो ज्यान दिएर पनि परिवारलाई छातीमुनि सुरक्षित राख्न गरेको अन्तिम आत्मसमर्पण र समर्पणको प्रतीक बनेको छ ।
६. निष्कर्ष–
सङ्क्षिप्तताभित्र विशाल मानवीय भाव र त्रासदी समेट्न सक्नु नै यो लघुकथाको मुख्य सौन्दर्य हो । लघुकथाले सरकारी उद्धारभन्दा माथि उठाएर पारिवारिक प्रेम र कर्तव्यको अद्वितीय उत्कर्ष देखाउँदै पाठकलाई भावुक र स्तब्ध बनाउन सफल भएको छ ।
स्रोत–लघुकथा– उद्धार
किरण आचार्य
हिमताल फुटेर एकाएक भीषण बाढी आयो । बाढीले लेदो र माटो बोकेर ल्याएको थियो– निमेषभरमै सिङ्गो गाउँ स्तब्ध भयो, वस्ती डुब्यो । मानवीय क्षतिसँगै सम्पूर्ण गाउँका सपनाहरू एकाएक लेदोमुनि बिलाए । को बाँचे, को बगे ? कसैलाई पत्तो थिएन ।
खबर पाउनासाथ सरकारले उद्धार टोली खटायो । उद्धारकर्मीहरूले तदारूकताका साथ धेरैलाई जीवितै निकाले, तर केही भने मृत फेला परे ।
दिनभरिको खोजी कार्यपछि साँझपख उद्धारकर्मीहरू फर्किने तरखरमा थिए । त्यतिबेलै जीवितै उद्धार गरिएका एक व्यक्तिले हतारिँदै खबर गरे, “उता दलदलमा अझै एक जना छातीसम्म भासिएका छन्, जीवन रक्षाको याचना गर्दै कराउँदै छन् !“
खबर पाउनासाथ टोली उतातिर दौडियो ।
तर जब उनीहरू पुगे, ती अधबैँसे मानिसको शिर ढलिसकेको थियो, आवाज शान्त भइसकेको थियो । तथापि, उद्धार टोलीले उनको शरीर निकाल्ने प्रयास गर्यो । तान्दा केही भारी र अजीव महसुस भएपछि टोलीले छक्क पर्दै अझ गहिरोसम्म खन्यो ।
जब ती मानिसलाई पूर्ण रुपमा बाहिर निकालियो, दृश्य देखेर सबैका आँखा रसाए– ती व्यक्तिको निष्प्राण शरीरमुनि उनका पत्नी र छोराछोरीले अन्तिम सासमा पनि बाबुका गोडा दह्रोसँग समातिरहेका थिए ।
– नेपालगन्ज
********
उत्तरकथा– जीवनको पुल
नन्दलाल आचार्य
“नछोड्नू है, म डुबे भने पनि तिमीहरू बाँच्नुपर्छ !” बाबुको निष्प्राण शरीरले आफ्ना परिवारजनलाई यसो भनेझैं लाग्यो उद्धार टोलीलाई ।
बाढीको कालो भेलमुनि दुई बालबालिका तिनै बाबुको खुट्टा समातिरहेका थिए । आमा अर्धचेत अवस्थामा दलदलमा पुरिएकी थिइन् । उद्धार टोली पुग्दासम्म ती तीन प्राण एउटा अदृश्य आडमा अडिएका थिए ।
अस्पतालमा होस खुल्दा बालबालिकाले बाबुलाई खोजे । आमाले पनि वरिपरि हात बढाइन् । तर सेतो कपडामुनि एउटा शरीर निश्चल थियो ।
शोकले आमाको संसार चकनाचुर भयो । त्यही बेला उद्धारकर्मीले भने, “उहाँले अन्तिम साससम्म तिमीहरूलाई जीवन दिनुभयो । अब हार्नु भनेको उहाँको बलिदान डुबाउनु हो ।”
ती शब्दले आमाको छाती बिजुलीले झैँ चम्किलो बनायो ।
त्यही बगरमा आश्रयस्थल बनाउने सोचे उनीहरूले । छोराछोरी विपद् उद्धारकर्मी बन्ने, आमाले पीडितहरूको अभिभावकत्व सम्हाल्ने र हरेक वर्ष उनीहरू नदीकिनार पुग्ने सोचे ।
बाबु ननभए पनि उनकै कृपाका तीनवटा जीवन चारैतिर फैलिँदै सिङ्गो गाउँलाई बचाउने कसम खाए ।
********
लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'मानवता’ लघुकथाको शल्यक्रिया
नारायण कोइरालाद्वारा रचित ’मानवता’ शीर्षकको लघुकथा विषयवस्तु, संरचना र भावबोधका दृष्टिले एक उत्कृष्ट र मर्मस्पर्शी रचना हो । यस लघुकथालाई लघुकथाका प्रमुख सौन्दर्य तत्त्वका आधारमा निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ–
१. सङ्क्षिप्तता र संरचनागत लाघव–
लघुकथाको पहिलो सौन्दर्य यसको आकारगत सङ्क्षिप्तता हो । कोइरालाले विना कुनै अतिरिक्त विस्तार प्राकृतिक विपत्ति, मानवीय लोभ र चेतनाको रुपान्तरणलाई सीमित शब्दमा सटीक रूपमा ढालेका छन् । लघुकथाको उठान, तीव्र गति र निष्कर्षले लघुकथाको संरचनात्मक अनुशासनलाई पूर्ण पालना गरेको छ ।
२. साङ्केतिकता र प्रतीक विधान–
यस कथामा ’पुल’, ’भेल’ र ’सामान’ केवल भौतिक वस्तु मात्र होइनन्, यी गम्भीर प्रतीकका रुपमा आएका छन् । ’पुल’ विवेक, मानवता र सचेतकको प्रतीक हो भने ’भेल’ विनाशकारी समय र प्राकृतिक समानतातत्त्वको प्रतीक हो । भेलमा बगेका मानिस, पशु र सामानबीच भेद नहुनुले प्रकृतिका अगाडि मानिसको अहङ्कार र ’तेरो–मेरो’ को भावना व्यर्थ छ भन्ने दार्शनिक सन्देश दिएको छ ।
३. नाटकीयता र चरमविन्दु–
लघुकथामा कौतूहलता र नाटकीय रुपान्तरणको सुन्दर संयोजन छ । विपत्तिको समयमा मानिसहरू सहयोग गर्नुको साटो बहुमूल्य सामान लुट्न वा छोप्न धाउँछन् । पात्र स्वयम् पनि लोभको वशमा परेर बहुमूल्य सामानतर्फ हात बढाउँछ । तर, हिलोमा अड्किएको जीवित शरीर भेटिएपछि उसको हात किमती सामान छोडेर जीवन बचाउनेतर्फ मोडिन्छ । लोभबाट चेतनातर्फको यो प्रस्थान लघुकथाको मूल चरमविन्दु हो, जसले पाठकलाई स्तब्ध र भावुक बनाउँछ ।
४. मानवीकरण र मानवीय मूल्य–
निर्जीव पुललाई सचेत र बोल्न सक्ने पात्रका रुपमा मानवीकरण गरिनु लघुकथाको विशिष्ट कलात्मक सौन्दर्य हो । लघुकथाको सुरुमा “छिटो, छिटो !” भनेर मानिसको ज्यान बचाउने पुल लघुकथाको अन्त्यमा पात्रले जीवित मानिसलाई उद्धार गर्दा मुस्कुराउँछ । यसले मानिसभित्र लोभ छिपे पनि अन्तिममा मानवता नै सर्वोपरि हुन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई उजागर गरेको छ ।
५. भाषा र शैली–
लघुकथाको भाषा सरल, प्रवाहमय र दृश्यबिम्ब निर्माण गर्न सफल छ । “ती सबैमा तेरोमेरो भन्ने केही थिएन” र “त्यो शरीर निर्वस्त्र थियो तर जीवित” जस्ता वाक्यले गहिरो भाव व्यक्त गर्दछन् ।
६. निष्कर्ष–
’मानवता’ लघुकथाले भौतिकवादी लोभभन्दा जीवन र मानवताको मूल्य कयौँ गुणा माथि हुन्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । सानो आयतनभित्र ठूलो जीवनदर्शन, बिम्ब विधान र नाटकीय मोड समेट्न सक्नु नै यस लघुकथाको मुख्य सौन्दर्य हो ।
स्रोत–लघुकथा : मानवता
नारायण कोइराला
पुलमाथि हिँड्दै थिएँ । पुलले चिच्याउँदै भन्यो, “छिटो, छिटो !” म दौडिँदै पुलपारि पुगेँ । नदीमा ठूलो भेल आयो । माथिबाट हेरिरहेँ ।
म हिँड्ने बाटोमा भेल बग्दै थियो । मैले भेललाई प्रश्न गरेँ, “किन वितण्डा मच्चाएको ?” भेलले कुनै उत्तर दिएन । आफ्नै गतिमा दौडियो । भेलसँगै घर, सिलिन्डर, काठपात, गाडी, जनावर, मानव शरीर सबै बग्दै थिए । ती सबैमा तेरोमेरो भन्ने केही थिएन । एकआपसमा मिलेर बगेका थिए ।
बिस्तारै भेल बग्न कम हुँदै गयो । मानिसहरू नदी किनारमा जम्मा भए । बगेका सामानहरू छोप्नेको भीड लाग्यो । म पनि त्यतै गएँ ।
मनमा लालच बढ्यो । पुलमुनि आएको किमती सामान छोप्ने विचार गरेँ । सामान छोप्न हात बढाएँ । सामान समाउँदै थिएँ । हिलोमा लतपत केही चीज मेरो हातमा अड्कियो । मैले किमती सामान छोडेर अड्किएको चीज बाहिर निकालें । लासजस्तै लाग्यो ।
पुलले हेरिरह्यो । म तर्सिएँ । मानवता देखेर पुल मुस्कुरायो । पानीले पखाल्यो । त्यो शरीर निर्वस्त्र थियो तर जीवित ।
– तानसेन, पाल्पा हाल, कुवेत
********
उत्तरकथा– अमूल्य प्राप्ति
नन्दलाल आचार्य
त्यसैबेला अँध्यारो पुलको फेदमा कसैले मेरो गोडा बलियो गरी समात्यो– लाग्यो, नदीको प्रेतले नै तान्दै छ ।
चारैतिर हारगुहार र लुटपाटको होहल्ला थियो । कोही ग्यास सिलिन्डर तानेर भागिरहेका थिए, कोही काठका मुढा र बहुमूल्य वस्तुमा आँखा गाडिरहेका थिए । नदी किनार उपभोग्य सामानको लिलामी बजारजस्तै बनेको थियो । म पनि त्यही भीडको एउटा लोभी हिस्सा बनेर हिलोमा हात हालिरहेको थिएँ, तर गोडाको त्यस चिसो स्पर्शले मेरो मुटुमा सिउँडी रोपेझैँ भयो ।
हिलोभित्र जीवन र मृत्युको भयानक युद्ध चलिरहेको थियो ।
भेलले बगाएर ल्याएको त्यस निष्प्राण सरहको डल्लालाई मैले दुवै हातले सम्हालेँ । माथि पुल निःशब्द भएर हेरिरहेको थियो । किनारका मानिसहरू मूल्यवान् सामान भेटिएको आसमा मतिर झुम्मिए, तर पखाल्दै जाँदा हिलोको पत्र हट्यो ।
मानिसहरू धन–दौलत बटुलेर खुसी मनाउँदै थिए, तर मेरो अङ्मालमा बहुमूल्य सामान होइन, नदीले निर्वस्त्र बनाएर फालेको एउटा अबोध शिशु पो अट्टहास गर्दै हाँसिरहेको थियो, जसले मभित्र मरिसकेको 'मानवता’ लाई ब्युँताइदिएको थियो ।
२०८३/५/१३
********
लघुकथा सौन्दर्यको दृष्टिले 'कर्तव्यकर्म’ लघुकथाको शल्यक्रिया
लता के.सी.द्वारा रचित ‘कर्तव्यकर्म’ लघुकथा संरचना, विषयवस्तु र अभिव्यक्तिका दृष्टिले एक उत्कृष्ट र मर्मस्पर्शी रचना हो । यस लघुकथालाई लघुकथा सौन्दर्यका प्रमुख तत्त्वहरूका आधारमा यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ–
१. कथावस्तु र सङ्क्षिप्तता–
लघुकथामा २०८३ भदौ १० गतेको प्राकृतिक विपत्ति र त्यसले सिर्जना गरेको त्रासदीलाई केन्द्रीय विषय बनाइएको छ । यसमा घटनाको लामो विवरण दिनुको सट्टा पात्रको डायरीका माध्यमबाट विपत्तिको गम्भीरता र त्यसपछिको मानसिक अवस्थालाई अत्यन्त सङ्क्षिप्त तर प्रभावकारी रुपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
२. पात्र र चरित्रचित्रण–
यसमा ‘सुरेश’ र ‘आमा’ गरी दुई पात्र छन् । सुरेश संवेदनशील र चिन्तित नागरिकका रुपमा देखिन्छ भने आमा विवेकशील, कर्तव्यनिष्ठ र मानवीय भावनाले ओतप्रोत अभिभावकका रुपमा प्रस्तुत छिन् । आमाको चरित्रले विपद्को समयमा शोकमा डुब्नुभन्दा कर्ममा जुट्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।
३. परिवेश र वातावरण निर्माण–
रातिको १ बजेको समय, शान्त वातावरण र ढोका ढक्ढक्याएको क्षणले लघुकथामा एकातिर त्रास र अर्कोतिर उत्सुकता (सस्पेन्स) सिर्जना गरेको छ । काठमाडौँको परिवेश र प्राकृतिक विपत्तिको त्रासले पाठकलाई वास्तविक घटनावृत्तभित्रै पुर्याउँछ ।
४. संवाद र भाषाशैली–
कथाको भाषा सरल, प्रवाहमयी र आत्मीय छ । डायरी शैलीको प्रयोगले लघुकथालाई अझ जीवन्त बनाएको छ । आमा र छोराबीचको छोटो संवादले लघुकथाको गति र भावलाई मर्मस्पर्शी ढङ्गले अगाडि बढाएको छ ।
५. शीर्षक सार्थकता र कौतूहलता–
लघुकथाको सुरूआत नै ’प्रकृतिले निम्त्याएको त्यो प्रहर’ भन्ने कौतूहलपूर्ण वाक्यबाट हुन्छ । राति ढोका ढक्ढक्याउँदा सुरुमा त्रास पैदा भए पनि आमाको आगमनले कथालाई सकारात्मक मोड दिन्छ । ’कर्तव्यकर्म’ शीर्षकअनुसार मानव जीवनको वास्तविक धर्म सङ्कटको बेला पीडितको मलहम बन्नु हो भन्ने कुरा पुष्टि भएकाले शीर्षक पूर्णतः सार्थक छ ।
६. चरमबिन्दु र झिल्को–
आमाले "पीडितहरूको मलहम बन्नु हाम्रो धर्म हो, भोलि सखारै घटनास्थल जानुपर्छ" भन्दा लघुकथाले चरमबिन्दु प्राप्त गर्छ । निराशा र शोकबाट एकाएक कर्तव्यबोध र राहततर्फ लघुकथा मोडिनु नै यसको मुख्य लघुकथीय सौन्दर्य हो ।
निष्कर्षमा, ’कर्तव्यकर्म’ ले छोटो आयतनभित्रै ठूलो मानवीय संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश प्रवाह गर्न सफल भएको छ ।
स्रोत–लघुकथा– कर्तव्यकर्म
लता के. सी.
“म कसरी बिर्सूँ ? प्रकृतिले निम्त्याएको त्यो प्रहर !’’ सुरेश शोकमग्न हुँदै डायरी लेख्न बस्यो ।
२०८३ भदौ १० गते बुधबार
राति १ बजे
काठमाडौँ“निदाउन भनेर राति १० बजे ओछ्यानमा गएको थिएँ । आँखा फिटिक्कै जोडिन मानेनन् । बिहान १० बजेदेखि समाचारमा सुनिएका दुःखद् घटनाहरू स्मृतिभरि मडारिरहे । भूगोलको उत्तर दिशाबाट सुटुक्क आयो र अकल्पनीय वितण्डा मच्याएर गयो ।
मानवीय र भौतिक क्षतिको लेखाजोखा छैन । घटना एउटा निश्चित भूगोलमा घट्यो तर त्यसको प्रभावले विश्वभरिका मानवलाई झस्कायो । हामी नेपालीले यस्ता प्राकृतिक कहर लगायत सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक विपद् पहिला पनि धेरै भोग्यौँ तर प्रकृतिले दिएको यो दर्दनाक घटनाको प्रतिफल निम्तिएको त्रासदी कसरी सहने ? हरे दैव, आँखा त खोलेर हेर ।“
“ढक… ढक !” ढोकामा आवाज आयो । म सतर्क भएँ ।
“को हो ?” डरमिश्रित आवाजमा सोधेँ ।
“सुतेको छैनस् ? बेलैमा सुत, बाबु !’’ आमाले भन्नुभयो ।
“तपाईँलाई पनि निन्द्रा परेन र आमा ?’’ मैले ढोका खोलेर आमालाई पलङमा बसाएँ ।
लामो सास फेरेर भन्नुभयो, “आजको रात कुन नेपाली सुत्न सक्ला र ?’’
“यो उमेरमा अनिँदो बसेर फेरि बिरामी परिएला नि !’’ मैले आमाप्रति चिन्ता पोखेँ ।गम्भीर हुँदै आमाले भन्नुभयो, “जस्तै विपत्ति परे पनि सहनु हामी मानिसको नियति हो तर पीडितहरूको मलहम बन्नु हाम्रो धर्म हो । भोलि बिहान सखारै हामी घटनास्थलतर्फ जानुपर्छ भनेर सम्झाउन आएकी थिएँ ।’’
– तीनकुने, काठमाडौँ
********
उत्तरकथा– राहत
नन्दलाल आचार्य
“आमा, तपाईं यहीँ बस्नुस्; आज हामीले घटनास्थल पुग्नैपर्छ !” सुरेशले झोला बोकेर ढोका खोल्यो।
बिहानीको चिसो अझै हटेको थिएन । गल्लीमा एम्बुलेन्सका साइरन सुनिन्थे । आमा भने चुपचाप भान्सातिर लागिन् ।
“के गर्दै हुनुहुन्छ ?”
“अलिकति खाना बाँध्दै छु ।”केहीबेरमै दुई बोरा चामल, कम्बल, औषधि र पानी तयार भए । सुरेशले गाडी बोलायो । बाटोभरि राहतका गाडीहरू देखिन्थे । कतै रोइरहेका परिवार, कतै हराएका आफन्त खोजिरहेका मानिस; दृश्यले उसको छाती भारी बनायो ।
घटनास्थल पुग्दा स्वयंसेवकहरू राहत बाँडिरहेका थिए । सुरेश पनि भिडमा पस्यो । अचानक एउटी वृद्धा दौडिँदै आइन्– “बाबु, जतिसुकै गरे पनि मेरी छोरी भेटिइन !”
सुरेशले उनलाई शान्तवना दियो । खोजी टोली परिचालन भयो । केहीबेरपछि भग्नावशेषबाट युवती निकालिइन् ।
वृद्धाको आँखाबाट आँसु खसे । सुरेशले आमालाई सम्झियो । त्यही बेला मोबाइलमा आमाको फोन आयो– “बाबु, तिमीहरूलाई खाना पुग्यो ?”
आमाको स्वर सुनेर सुरेश स्तब्ध भयो । उसले बल्ल बुझ्यो– घरमा बसेकी आमा आफूभन्दा अगाडि नै राहत पुर्याउन घटनास्थलमा पुगिसकेकी रहिछन् ।
********
No comments:
Post a Comment