लेख (अङ्क ३९ मा प्रकाशित)

---आस्था आशिष---

मानिसले कथा भन्न थालेको इतिहास मानव सभ्यताको इतिहाससँगै जोडिएको छ । अक्षरको आविष्कार हुनुभन्दा धेरै अघिदेखि मानिसले आफ्ना अनुभव, विश्वास, भय, आशा र जीवनबोधलाई कथाका रूपमा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै आएको थियो । कहिले आगोको वरिपरि बसेर कथा सुनाइन्थ्यो, कहिले धार्मिक आख्यानका रूपमा, कहिले नीति र शिक्षाका रूपमा त कहिले मनोरञ्जनका रूपमा। तीमध्ये धेरै कथा निकै छोटा हुन्थे । त्यसैले आज हामीले ‘लघुकथा’ भनेर चिन्ने साहित्यिक विधाको जरा आधुनिक कालमा मात्र नभई मानवको प्राचीन कथन परम्परासम्म पुग्छ ।

यद्यपि प्राचीन छोटा कथा र आजको आधुनिक लघुकथालाई एउटै विधा मान्नु उचित हुँदैन । प्राचीन कथा प्रायः नीति, धर्म, लोकविश्वास वा शिक्षासँग जोडिएका थिए भने आधुनिक लघुकथाले जीवनको एउटा तीक्ष्ण क्षण, मनोवैज्ञानिक अवस्था, सामाजिक विडम्बना, सम्बन्धको जटिलता वा कुनै गहिरो अनुभूतिलाई अत्यन्त कम शब्दमा कलात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्ने लक्ष्य राख्छ । त्यसैले लघुकथाको इतिहासलाई हेर्दा ‘छोटो कथा’को प्राचीन परम्परा र ‘आधुनिक लघुकथा’को साहित्यिक विकासलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नु आवश्यक हुन्छ ।

प्राचीन सभ्यताका छोटा आख्यान

विश्व साहित्यमा छोटा आख्यानको परम्परा अत्यन्त पुरानो छ । पश्चिमी परम्परामा इसपका नीति–कथाहरू यसको चर्चित उदाहरण हुन् । जनावर वा सामान्य पात्रमार्फत मानवीय व्यवहार, कमजोरी र नैतिक शिक्षालाई छोटो घटनामा प्रस्तुत गर्ने यी कथाहरूले छोटो आख्यानको प्रभावकारिता देखाउँछन् । पूर्वीय परम्परामा भारतका पञ्चतन्त्र र जातक कथाहरू पनि छोटा आख्यानको समृद्ध परम्पराका उदाहरण हुन् । यस्ता कथाहरूमा मनोरञ्जनसँगै नीति, व्यवहार र जीवनबोध जोडिएको पाइन्छ । 

त्यसैगरी विभिन्न सभ्यताका लोककथा, दृष्टान्त, धार्मिक आख्यान, जेनका छोटा दृष्टान्त तथा नसरुद्दिनका कथाहरूमा पनि थोरै शब्दमा एउटा घटना, विचार वा जीवनबोध प्रस्तुत गर्ने परम्परा देखिन्छ । प्राचीन भारतीय कथासाहित्यमा त कथा भित्र कथा राख्ने परम्परा पनि निकै विकसित थियो । संस्कृत साहित्यको कथासरित्सागर जस्ता विशाल कथासङ्ग्रहले भारतीय आख्यान परम्पराको व्यापकता देखाउँछन् ।

तर यी सबैलाई आधुनिक अर्थमा ‘लघुकथा’ भन्नु ऐतिहासिक रूपमा सावधानीपूर्वक गर्नुपर्ने कुरा हो । ती आधुनिक लघुकथाका पूर्वरूप वा स्रोतपरम्परा हुन् ।

लघुकथातर्फको आधुनिक यात्रा

छोटो आख्यानको आधुनिक साहित्यिक रूप विस्तारै विकसित हुँदै गयो । छापाखानाको विकास, पत्रपत्रिकाको विस्तार र नयाँ पाठक वर्गको उदयसँगै छोटो कथा लेखनले नयाँ स्वरूप लिन थाल्यो । विशेषगरी उन्नाइसौँ र बीसौँ शताब्दीमा छोटो गद्यकथाले साहित्यमा बलियो स्थान बनाउँदै जाँदा अझ संक्षिप्त कथात्मक रचनाका सम्भावनाहरू पनि खोजिन थाले ।

अमेरिकी साहित्यमा उन्नाइसौँ शताब्दीमै वाल्ट ह्विटम्यान, एम्ब्रोस बियर्स र केट चोपिनजस्ता लेखकका केही अत्यन्त छोटा रचनालाई आजको ‘फ्ल्यास फिक्सन’सँग जोडेर चर्चा गरिन्छ । बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर यस्ता रचनालाई 'short–short story' अर्थात् अत्यन्त छोटो कथा भन्ने चलन बढ्यो । सन् १९२० को दशकमा अमेरिकी पत्रिका Cosmopolitan लगायतका प्रकाशनहरूमा यस्तो छोटो कथा लोकप्रिय भएको उल्लेख पाइन्छ ।

यसले के देखाउँछ भने आधुनिक लघुकथा अचानक जन्मिएको विधा होइन । छोटो कथाको प्रयोग साहित्यमा पहिलेदेखि हुँदै आएको थियो; समयसँगै त्यसले आफ्नै शिल्प, संरचना र पहिचान विकास गर्दै गयो ।

'सडन फिक्सन'देखि ’फ्‌ल्यास फिक्सन’सम्म

आधुनिक लघुकथाको इतिहासमा सन् १९८३ एउटा महत्वपूर्ण मोड मानिन्छ । रोबर्ट शापार्डद्वारा सम्पादित Sudden Fiction सङ्ग्रहले अत्यन्त छोटा कथाहरूलाई एउटै साहित्यिक धाराभित्र प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण काम गर्‍यो। त्यस समय यस प्रकारको लेखनलाई के नाम दिने भन्ने विषयमै पर्याप्त बहस थियो ।

त्यसपछि सन् १९९२ मा James Thomas, Denise Thomas र Tom Hazuka द्वारा सम्पादित Flash Fiction: 72 Very Short Stories प्रकाशित भयो । 'Flash Fiction' शब्दलाई साहित्यिक विधाको नामका रूपमा व्यापक रूपमा स्थापित गर्ने प्रमुख घटनामध्ये यो एक हो । उक्त सङ्ग्रहमा करिब ७५० शब्दभन्दा धेरै लामो नभएका अत्यन्त छोटा कथाहरू समावेश थिए । 

यसपछि 'flash fiction' शब्द अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक बहसमा झन् प्रचलित हुँदै गयो । तर यसको शब्दसीमा सर्वत्र एउटै छैन । कतिपयले एक हजार शब्दभन्दा कम, कतिपयले केही सय शब्द वा अझ कमलाई फ्ल्यास फिक्सन मान्छन् । त्यसैले शब्दसंख्या मात्रले लघुकथाको साहित्यिक मूल्य निर्धारण गर्दैन । कथात्मक पूर्णता, प्रभाव, संक्षिप्तता, संकेत र अन्तर्निहित अर्थ यसको महत्वपूर्ण पक्ष हुन् ।

लघुकथा र 'कम शब्दमा धेरै कुरा'

लघुकथाको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको संक्षिप्तता हो । तर संक्षिप्तता भन्नाले शब्द घटाउनु मात्र होइन । एउटा लामो कथामा विस्तार गरेर भन्न सकिने कुरालाई आवश्यकभन्दा बढी शब्द प्रयोग नगरी प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्नु लघुकथाको चुनौती हो ।

लघुकथामा लेखकले पात्रको लामो परिचय दिन सक्दैन । वातावरणको विस्तृत वर्णन गर्न सक्दैन । पात्रको जीवनकथा विस्तारमा बताउन पनि समय हुँदैन । त्यसैले एउटा संवाद, एउटा दृश्य, एउटा व्यवहार, एउटा निर्णय वा एउटा सानो घटनाले नै कथाको ठूलो अर्थ बोकेको हुन्छ ।

यस अर्थमा लघुकथा हिमशिलाको सिद्धान्तसँग नजिक देखिन्छ—पाठकले पढेकोभन्दा धेरै कुरा कथाको संकेत र मौनताभित्र लुकेको हुन्छ । कथाले सबै कुरा भनिदिँदैन; पाठकलाई केही कुरा आफैँ बुझ्ने, अनुमान गर्ने र अनुभूत गर्ने ठाउँ छोड्छ ।

यही कारणले राम्रो लघुकथा पढिसकेपछि कथा सकिए पनि पाठकको मनमा त्यसको प्रभाव सकिँदैन । कथा केही सय शब्दमा समाप्त हुन सक्छ, तर त्यसले उठाएको प्रश्न पाठकको मनमा लामो समय रहन सक्छ ।

विश्व साहित्यका महत्वपूर्ण प्रयोग

विश्वका अनेक लेखकले छोटो आख्यानको सम्भावनालाई फरक–फरक ढंगले प्रयोग गरेका छन् । फ्रान्ज काफ्काका दृष्टान्तात्मक र अत्यन्त संक्षिप्त रचनाहरू, अर्नेस्ट हेमिङ्वेका केही छोटा रचनाहरू, रेमन्ड कार्भरका संक्षिप्त कथात्मक संरचनाहरू तथा पछि लिडिया डेविस र डाइन विलियम्सजस्ता लेखकका प्रयोगहरूले छोटो गद्यलाई विविध रूप दिएका छन् । आधुनिक फ्ल्यास फिक्सनसम्बन्धी सङ्ग्रहहरूमा मार्गरेट एटवुड, जुलियो कोर्तासार, रेमन्ड कार्भर र टिम ओ’ब्रायनजस्ता लेखकका रचनाहरू समेत समावेश भएका छन् । 

यहाँ एउटा महङ्खवपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—यी सबै लेखकलाई एउटै अर्थमा ‘लघुकथाकार’ भन्नुभन्दा उनीहरूका केही छोटा रचनाले अत्यन्त संक्षिप्त कथन, संकेत र कथात्मक घनत्वको सम्भावना देखाएको भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ ।

लघुकथा किन प्रभावकारी हुन्छ ?

लघुकथाको प्रभावकारिताका पछाडि केही प्रमुख कारण छन् ।

१. समयको माग

आधुनिक मानिसको जीवन तीव्र गतिमा चलिरहेको छ । काम, प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र सूचनाको अत्यधिक प्रवाहबीच लामो साहित्य पढ्न समय निकाल्नु धेरैका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा छोटो समयमा पढ्न सकिने तर गहिरो प्रभाव पार्ने साहित्यको महत्व बढेको छ ।

तर लघुकथाको लोकप्रियता केवल पाठकसँग समय कम भएकाले मात्र होइन । मानिसको ध्यान छोटो बन्यो भनेर साहित्य पनि सतही हुनुपर्छ भन्ने होइन । लघुकथाको विशेषता यही हो कि यसले कम समयमा गहिरो साहित्यिक अनुभूति दिन सक्छ ।

२. कम शब्दमा तीक्ष्ण प्रभाव

लघुकथामा अनावश्यक विस्तारका लागि ठाउँ हुँदैन । प्रत्येक शब्दको अर्थ हुन्छ। एउटा शब्दले पात्रको मनोविज्ञान देखाउन सक्छ, एउटा संवादले सम्बन्धको दूरी देखाउन सक्छ र एउटा अन्तिम वाक्यले पूरै कथाको अर्थ परिवर्तन गर्न सक्छ ।

त्यसैले लघुकथा लेख्नु छोटो लेख्नु मात्र होइन; छान्नु, काट्नु, संयोजन गर्नु र संकेत गर्न जान्नु पनि हो ।

३. पाठकको सक्रिय सहभागिता

लामो कथाले धेरै कुरा लेखक आफैँले बताउन सक्छ । लघुकथामा भने पाठकलाई खाली ठाउँ भर्ने अवसर हुन्छ । कथामा नभनिएको कुरा पाठकले आफ्नै अनुभव र कल्पनाबाट पूरा गर्छ ।

यसले लेखक र पाठकबीच एउटा सिर्जनात्मक सम्बन्ध निर्माण गर्छ । लेखकले कथा सुरु गर्छ, तर त्यसको अन्तिम अर्थ निर्माणमा पाठक पनि सहभागी हुन्छ ।

४. सामाजिक यथार्थको तीक्ष्ण अभिव्यक्ति

लघुकथा समाजका विसङ्गति, विभेद, भ्रष्टाचार, गरिबी, सम्बन्धको विघटन, पुस्ताबीचको दूरी, प्रविधिको प्रभाव, एक्लोपन, विस्थापन र मानवीय संवेदनाजस्ता विषयलाई छोटो तर प्रभावकारी रूपमा उठाउन सक्षम छ ।

एउटा सानो घटना कहिलेकाहीँ पूरै समाजको चित्र बन्न सक्छ । एउटा परिवारभित्रको संवादले पुस्तागत परिवर्तन देखाउन सक्छ । एउटा सामान्य पात्रले वर्गीय वा सामाजिक संरचनाको यथार्थ प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ ।

यही कारणले लघुकथा समाजको ऐना मात्र होइन, समाजलाई प्रश्न गर्ने साहित्यिक माध्यम पनि बन्न सक्छ ।

डिजिटल युग र लघुकथाको नयाँ विस्तार

इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले लघुकथाको यात्रालाई नयाँ गति दिएको छ। पहिले कुनै कथा पाठकसम्म पुग्न पत्रिका वा पुस्तकको माध्यम आवश्यक हुन्थ्यो । अहिले लेखकले डिजिटल माध्यमबाट आफ्ना रचना विश्वका विभिन्न स्थानमा रहेका पाठकसम्म पुर्‍याउन सक्छ ।

फ्ल्यास फिक्सन इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालको छोटो ढाँचासँग स्वाभाविक रूपमा अनुकूल भएको देखिन्छ । डिजिटल युगमा यसको लोकप्रियता बढ्नुमा यसको संक्षिप्त स्वरूप एउटा कारण भए पनि साहित्यिक प्रयोग र नयाँ प्रकाशन माध्यमहरूको विस्तार पनि महत्वपूर्ण छन् । यसले साहित्यमा दुईवटा महत्वपूर्ण सम्भावना ल्याएको छ ।

पहिलो, नयाँ सर्जकका लागि प्रवेशद्वार फराकिलो भएको छ ।

दोस्रो, विश्वका विभिन्न भाषाका छोटा कथासँग पाठकको पहुँच बढेको छ ।

तर डिजिटल सहजतासँग चुनौती पनि आएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा छिटो पढिने सामग्रीको माग बढ्दै जाँदा साहित्यिक गुणस्तरभन्दा केवल छोटोपनलाई महत्व दिने जोखिम हुन्छ । लघुकथा छोटो हुनु आवश्यक छ, तर छोटो भएकै कारण राम्रो हुँदैन ।

साहित्यिक लघुकथामा कथ्य, संरचना, भाषा, पात्र, संकेत, अन्त्य र प्रभावबीच कलात्मक सन्तुलन आवश्यक हुन्छ ।

विश्व साहित्यमा लघुकथाको महत्व

विश्व साहित्यमा लघुकथाको महत्वलाई केही आधारमा बुझ्न सकिन्छ ।

पहिलो – साहित्यिक संक्षिप्तताको कला ।
लघुकथाले भाषालाई मितव्ययी र अर्थपूर्ण बनाउन सिकाउँछ ।

दोस्रो – नयाँ कथनशैलीको विकास ।
परम्परागत सुरुवात, मध्य र अन्त्यको संरचनाभन्दा बाहिर गएर पनि कथा भन्न सकिन्छ भन्ने सम्भावना लघुकथाले देखाएको छ ।

तेस्रो – पाठकको सक्रियता ।
कथाले सबै कुरा नबताई पाठकलाई अर्थ निर्माणमा सहभागी गराउँछ ।

चौथो – समसामयिक जीवनको अभिव्यक्ति ।
तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको समाजका तत्कालीन अनुभवलाई लघुकथाले छिटो साहित्यिक रूप दिन सक्छ ।

पाँचौँ – भाषिक सीमापार यात्रा ।
छोटो आकारका कारण अनुवाद, डिजिटल प्रकाशन र अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यिक आदानप्रदानमा पनि यसको उपयोगिता देखिन्छ ।

छैटौँ – नयाँ सर्जकका लागि प्रयोगको क्षेत्र ।
लघुकथा छोटो भएकाले लेखकले नयाँ विषय, संरचना, दृष्टिकोण र भाषिक प्रयोग गर्न सक्छ ।

नेपाली लघुकथाका लागि विश्व परम्पराको अर्थ

विश्व साहित्यमा लघुकथाको विकासलाई नेपाली साहित्यबाट अलग गरेर हेर्न सकिँदैन । नेपाली साहित्यमा पनि छोटा आख्यान, नीति–कथा, लोककथा र दृष्टान्तको आफ्नै समृद्ध परम्परा छ । आधुनिक नेपाली लघुकथाले भने समयसँगै आफ्नै स्वरूप, भाषा र सामाजिक सरोकार विकास गर्दै आएको छ ।

नेपाली लघुकथाको विशेषता हाम्रो समाजको आफ्नै जीवनानुभूतिमा भेटिन्छ । हिमाल, पहाड र तराईका फरक जीवनभोगाइ; गाउँ र सहरबीचको दूरी; वैदेशिक रोजगारी; सामाजिक विभेद; राजनीतिक परिवर्तन; परिवार र सम्बन्धका बदलिँदा स्वरूप; प्रविधिको प्रभाव; नेपाली समाजका संस्कार र सांस्कृतिक विविधता—यी सबै लघुकथाका विषय बन्न सक्छन् ।

विश्व साहित्यबाट हामीले शिल्प र सम्भावना सिक्न सक्छौँ, तर नेपाली लघुकथाको आत्मा नेपाली समाजकै जीवनबाट आउनुपर्छ ।

लघुकथाको भविष्य

आज साहित्य डिजिटल संसारमा प्रवेश गरिसकेको छ । मोबाइल फोनमा पढिने कथा, अनलाइन पत्रिका, सामाजिक सञ्जाल, ई–पुस्तक र विभिन्न डिजिटल साहित्यिक मञ्चहरूले लघुकथाका लागि नयाँ पाठक र नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन् ।

भविष्यमा लघुकथा अझ छोटा स्वरूपमा पनि प्रयोग हुन सक्छ । तर यसको साहित्यिक मूल्य शब्दको संख्याले निर्धारण गर्ने छैन । १०० शब्दको कथा होस् वा ७०० शब्दको–त्यसले पाठकलाई केही अनुभूति गरायो कि गराएन, कुनै प्रश्न उठायो कि उठाएन, जीवनको कुनै सत्यलाई स्पर्श गर्‍यो कि गरेन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुनेछ ।

डिजिटल युगमा पाठकको हातमा संसारभरको साहित्य पुगेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपाली लघुकथाले पनि आफ्नो मौलिकता, सामाजिक यथार्थ र कलात्मक क्षमता लिएर विश्व साहित्यसँग संवाद गर्न सक्ने सम्भावना राख्छ ।

निष्कर्ष : छोटो कथाभित्र विशाल संसार

विश्व साहित्यमा लघुकथाको यात्रा हेर्दा एउटा रोचक तथ्य देखिन्छ–लघुकथाको नाम आधुनिक हुन सक्छ, तर यसको आत्मा निकै पुरानो छ । मानिसले छोटो घटनाबाट ठूलो अर्थ निकाल्ने काम प्राचीन समयदेखि गर्दै आएको छ । इसपका नीति–कथा, पञ्चतन्त्र र जातकजस्ता आख्यानदेखि आधुनिक 'short–short story', 'sudden fiction', 'microfiction' र 'flash fiction' सम्म आइपुग्दा छोटो आख्यानले अनेक रूप धारण गरेको छ । आधुनिक 'flash fiction' शब्द भने सन् १९९२ कोJames Thomas, Denise Thomas रTom Hazuka सम्पादित सङ्ग्रहसँग विशेष रूपमा स्थापित भयो । 

आज लघुकथा विश्व साहित्यको एउटा सशक्त प्रयोगधर्मी क्षेत्र बनेको छ। यसको शक्ति यसको छोटोपनमा मात्र छैन; थोरै शब्दमा धेरै जीवन अटाउने क्षमतामा छ ।

लघुकथा एउटा क्षणलाई समात्छ, तर त्यस क्षणभित्र एउटा युगको आवाज सुनाउन सक्छ। एउटा पात्र देखाउँछ, तर त्यस पात्रभित्र पूरै समाजको अनुहार देखिन सक्छ । एउटा संवाद लेख्छ, तर त्यस संवादपछि पाठकको मनमा अनेक प्रश्न जन्मिन सक्छन् ।

त्यसैले लघुकथा सानो साहित्य होइन; सानो आकारमा ठूलो साहित्यिक सम्भावना बोकेको विधा हो ।

सायद यही कारणले आजको तीव्र गतिमा बदलिँदो संसारमा पनि लघुकथाको यात्रा रोकिएको छैन । बरु समय जति छोटिँदै जान्छ, मानिसका अनुभूति र प्रश्नलाई गहिराइका साथ छोटो आकारमा व्यक्त गर्ने लघुकथाको आवश्यकता त्यति नै बढ्दै जाने देखिन्छ ।

र अन्ततः—लघुकथा केही शब्दमा समाप्त हुन सक्छ, तर त्यसले पाठकभित्र सुरु गरेको कथा त्यति सजिलै समाप्त हुँदैन ।

--------------------------------------

.‍..‍.‍.‍साथ सहयोगको खाँचो

लघुकथा संसार र कविता संसार अनलाइन मासिक पत्रिकालाई
जीवित राख्नका लागि तपाईंको 
आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन्छ ।